1 ਮਈ 2026 (ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ) : ਹਰ ਸਾਲ 1 ਮਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ‘ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਿਵਸ’ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੈਲੀਆਂ, ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਤਰੀਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਤ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਕਿਉਂ ਜਾਰੀ ਹੈ?
ਮਈ ਦਿਵਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ: ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੋਈ ਸਬੰਧ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 1 ਮਈ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਬੰਧ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਨ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ‘ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ’ (Chloris) ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ।
8 ਘੰਟੇ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਦੀ ਮੰਗ: ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀ ਆਵਾਜ਼
ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 8 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮੰਗ ਸ਼ਿਕਾਗੋ (ਅਮਰੀਕਾ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ:
- ਭਾਰਤ (1862): ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ 1,200 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ 8 ਘੰਟੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
- ਅਮਰੀਕਾ (1866): ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੇਬਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਉਠਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਸਨ।
ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੰਗਤ
ਮਈ 1886 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੇ ਹੇਅਮਾਰਕਿਟ ਸਕੇਅਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1889 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੰਘਰਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੋਧ’ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਮੁੱਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ।
ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਕਿਉਂ ਬਦਲਿਆ ਰੁਖ?
ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ) ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ‘ਲੇਬਰ ਡੇਅ’ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ: ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ
ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ (BMS) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1 ਮਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ 1920-30 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਈ। ਜਦਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਵਾਇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ:
- ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ‘ਇਬਾਦਤ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜਯੰਤੀ: ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜਯੰਤੀ ‘ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ: ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਸਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਿਵਸ ਕਿਹੜਾ?
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1 ਮਈ ਦਾ ਦਿਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ “ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜਯੰਤੀ” ਹੀ ਅਸਲੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਿਵਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਬਲਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੰਮ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਵਾਜਬ ਉਜਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
