ਫ਼ਿਕਰ ਬਦਲੀ – ਤਕਦੀਰ ਬਦਲਗਈ , ਜ਼ਹਨ ਬਦਲਿਆ ਤਾਂ ਤਦਬੀਰ ਬਦਲਗਈ ।

ਇੱਕੋ ਮਾਹੌਲ, ਇੱਕੋ ਕੰਮ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮੌਕੇ। ਪਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ, ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ, ਤਿੰਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਇੱਟਾਂ ਢੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਸੀਮੈਂਟ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਇੱਟਾਂ ਚਿਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਪੂਰੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।

ਇੱਕ ਰਾਹਗੀਰ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?”

ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਇੱਟਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਿਸਤਰੀ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਹੈ।”

ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇੱਕ ਕੰਧ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

ਪਰ ਤੀਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਉਸਾਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ, ਖੋਜ ਕਰਨਗੇ, ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੇ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣੇਗੀ।” ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕੰਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਕ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਵਾਲ ਬੇਹੱਦ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਮੋਹੰਜੋਦੜੋ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬਬੱਧ ਗਲੀਆਂ, ਨਿਕਾਸੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਮਿਆਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਾਲਮੇਲ-ਆਧਾਰ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲੰਦਾ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀਆਂ ਰਹੁ -ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਅਸਲ ਮਹੱਤਵ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ, ਸੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੁਨਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸੋਚ ਵੱਲ ਨੀਤੀ, ਯੋਗ ਗੁਰੂ , ਖੋਜ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ।

ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਉਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਉਦੋਂ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੋਗਤਾ, ਗਿਆਨ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਿੱਜੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਬਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਹਾਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਬਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੂਰ ਸੀ ਸੋਚ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਸੰਗਠਿਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੋਚ ਮਿਲ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਉਸਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੌਸਲਾ ਅਫਜ਼ਾਈ,ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੈਅ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਕੈਰੋਲ ਡਵੈਕ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸਹੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਰਾਹੀਂ ਨਿਖਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ-ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਪੜਤਾਲਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਲਗਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ ਢੋਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ, ਮਾਪ-ਤੋਲ ਜਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਵੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਿਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਖੀਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਾ ਮੰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਧਾਰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। “ਕੰਮ ਦਾ ਅਰਥ: ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੱਕ “ ਐਡਵਰਡ ਡੈਸੀ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਰਾਇਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਲੈਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੇ ਕਾਰਜ-ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ , ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਿਖਲਾਈ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਵਾਜਬ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਕਦਰ ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣ।

4. ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਤਹਿਤ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ
ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥਾ-ਆਧਾਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤਹਿਤ, ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਮਾਂ, ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਿਹਤ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ, ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਪੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਸੋਚ ਦਾ ਅਰਥ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਅਹੁਦਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸੂਝਵਾਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਜਾਂਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਦਸ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਵੀ ਉਹੀ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਦੀ ਮਡ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਾਵ / ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝੇ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਘੰਟੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਢੰਗ ਬਦਲੇ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸੁਧਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਜੇ ਬਦਲਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਗੁਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੋਚ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹਰ ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਰਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

6. ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦਾ ਅਮਲੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ:

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਸੋਚੋ, ਸਿੱਖੋ, ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਪਰਖਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਦੂਜਾ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪਛਾਣੋ। ਤੀਜਾ, ਜਰੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਚੌਥਾ, ਵੱਡੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ। ਪੰਜਵਾਂ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲੋ।

ਇਸ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹੀ ਟੀਚਾ ਹਰ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਟੀਚਾ ਬਦਲਣਾ, ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਚੁਣਨਾ ਜਾਂ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮਤਲਬ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸਹੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ. ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇੱਟ ਤੋਂ ਇਮਾਰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਪਰਲੀ ਪਰਤ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਾਂ?

ਇੱਕੋ ਇੱਟ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਭਾਗ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਨੀਂਹ। ਪਰ ਉਸ ਇੱਟ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਮਿਸਤਰੀ ਦਾ ਹੁਨਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ, ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੋੜ—ਸਭ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਚ ਇਕੱਲੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਪਨਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।

ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤਹਿਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਜ਼ਿਲ ਬਦਲਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਹੀ ਰਣਨੀਤੀ, ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਮਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਾਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਉਹ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ

ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)