ਸਨਸਨੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇਜ਼, ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ
ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰ ਛਾਪਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਫ਼ਸਲ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਫ਼ੀਸ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ “ਧਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ”। ਖ਼ਬਰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠਕ / ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਹੀ, ਉਹ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਲਈ ਵੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਕਿੰਨਾ ਤਿੱਖਾ ਹੈ? ਥੰਬਨੇਲ ਕਿੰਨਾ ਉਤੇਜਕ ਹੈ? ਵੀਡੀਓ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਦੇਖੀ ਗਈ? ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ? ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ?
ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਰਾਇਟਰਜ਼ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਦੀ ਡਿਜਿਟਲ ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟ 2025 ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਨਲਾਈਨ ਖ਼ਬਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਰਵੇਖਣ-ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇਆਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 55% ਅਤੇ ਵ੍ਹਟਸਐਪ ਦੀ 46% ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਖੁਦ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਆਨਲਾਈਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਕ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦਿਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ਬਰ ਕੀ ਹੈ। ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਮਾਪਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ, ਰੁਝਾਨ, ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਜੋ ਗੁੱਸਾ, ਡਰ, ਹੈਰਾਨੀ, ਟਕਰਾਅ ਜਾਂ ਪਛਾਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੁਰੰਤ ਸਨਸਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਨਸਨੀ → ਵੱਧ ਕਲਿੱਕ → ਵੱਧ ਪਹੁੰਚ → ਵੱਧ ਦਰਸ਼ਕ → ਵੱਧ ਆਮਦਨ/ਪ੍ਰਭਾਵ → ਹੋਰ ਸਨਸਨੀ।
ਰਾਇਟਰਜ਼ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਦੀ 2025 ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਵੀਡੀਓ ਦੀ ਖਪਤ 2020 ਦੇ 52% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2025 ਵਿੱਚ 65% ਹੋਈ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਖਪਤ 75% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰਾਂ, ਯੂਟਿਊਬਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ‘ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ -ਲੈਡ ’ ਮਾਡਲਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਾਂ ਹਰ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁੱਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਨਹੀਂ, ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ।
ਮੁੱਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ-
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਨਵਾਂ ਬਿਆਨ ਹਨ?
ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ?
ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ?
ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਡਿਗਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਸਰਕਾਰੀ ਪੀਐਲਐਫਐਸ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ 2024 ਦੀ ਦੂਜੀ ਤਿਮਾਹੀ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ 15–29 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ 21.8% ਦਰਜ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਿਮਾਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਉਮਰ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਏ.ਐਸ.ਏ.ਆਰ ਵਰਗੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਉਮਰ ਜਾਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਧੇ ਲਰਨਿੰਗ ਆਊਟਕਮਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕੈਮਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵੇਖਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਲੈਣੇ ਪੈਣਗੇ, ਬਜਟ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪੈਣਗੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭ ਸਮੇਤ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸ਼ਾਇਦ 30 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਇਰਲ’ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਉਤੇਜਕ ਸਿਰਲੇਖ ਵੱਜੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਸੰਪਾਦਕੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ
ਸਮਾਜਕ ਪਛਾਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ, ਖੇਤਰ, ਜਾਤੀ, ਭਾਈਚਾਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਸਲ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਰ ਛੋਟੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ‘ਅਸੀਂ ਬਨਾਮ ਉਹ’ ਦੇ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਖ਼ਬਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਉਤਪਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ‘ਐਲਗੋਰਿਥਮਿਕ ਆਊਟਰੇਜ ’ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਮਤਲਬ ਕਿ ਉਹ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਮਾਹੌਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤਵੱਜੋ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ ਰਾਇਟਰਜ਼ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੱਥ ਹੀਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। 2025 ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 53% ਨੇ ਵ੍ਹਟਸਐਪ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਜਾਂ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਿਆ।
ਇਸ ਲਈ ਮਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ‘ਝੂਠੀ ਖ਼ਬਰ’ ਨਹੀਂ। ਮਸਲਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਹਿੱਸਾ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਬਜੈਕਟ ਹਟਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਜਿਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਕਰੇ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰੇ।
ਜੋ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਮਝੇ, ਪਰ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਤੱਥ ਦਾ ਬਦਲ ਨਾ ਬਣਾਏ। ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਿਖਾਏ, ਪਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਕਰੇ। ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਲਹਿਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਸਗੋਂ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਬੱਚੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੀ ਰਹੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ’ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹੇ—“ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਅੱਜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਸਾਂਗੇ।” ਇਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਹੈ।
ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੱਖਪਾਤ, ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਅਸਲ ਬਖੇੜਾ ਪਰਿੰਟ ਬਨਾਮ ਡਿਜਿਟਲ ਦੀ ਨਹੀਂ।
ਅਸਲ ਲੜਾਈ ਹੈ—
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਬਨਾਮ ਸਨਸਨੀ।
ਤੱਥ ਬਨਾਮ ਅਫ਼ਵਾਹ।
ਸੰਦਰਭ ਬਨਾਮ ਕਲਿੱਪ।
ਪੜਤਾਲ ਬਨਾਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ।
ਜਨਹਿੱਤ ਬਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਮਸਰੂਫ਼ੀਅਤ ।
ਜੇ ਖੇਤਰੀ ਮੀਡੀਆ ਆਪਣੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਪੜ੍ਹਣੇ ਪੈਣਗੇ।
ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਸ ਚੈਨਲ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਵਿਊਜ਼ ਹਨ।
ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਮਿਲੀ।
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸ਼ੋਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਸੱਚੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਮੀਡੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਖ਼ਬਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਖ਼ਬਰ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦੇਵੇ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
