ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਿਮਾਰੀ ਕਦੋਂ ਆਵੇਗੀ, ਮੌਤ ਕਦੋਂ ਆਵੇਗੀ, ਆਪਣਾ ਕਦੋਂ ਵਿਛੜ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਾਮਯਾਬੀ ਮਿਲੇਗੀ ਜਾਂ ਅਸਫਲਤਾ, ਕੁਦਰਤ ਕਦੋਂ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਬਦਲੇਗੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਡਰ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤਲਾਸ਼ੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ “ਡਰ ਭਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਸਤਿਕਤਾ” ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡੂੰਘੀ ਹੈ।
ਡਰ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਡਰ, ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਡਰ, ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਰਥ, ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵੱਲ ਧੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੰਤਰਕ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਡਰ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਅਸਤਿਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਮੌਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਆਤਮਾ, ਪਰਲੋਕ, ਪੁਨਰਜਨਮ, ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਬਾਰੇ ਹੋਈ ਖੋਜ ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮੌਤ-ਚਿੰਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਤੀਜੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰਥ ਲੱਭਣ ਲਈ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ, ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਕਾਰਨ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚੌਥਾ ਮਨੁੱਖ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ, ਬਾਹਰੀ ਲਾਭ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਆਮ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਉਲਟ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।
ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ “ਸਮਝ” ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—
“ਇਹ ਕਿਉਂ?”
“ਇਸਦਾ ਸਬੂਤ ਕੀ ਹੈ?”
“ਕੀ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
“ਕੀ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ?”
“ਜੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਇਹੀ ਮੰਨਦਾ?”
ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ।
ਡੂੰਘੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ’ਤੇ ਕਈ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸੋਚ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਡੂੰਘੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਸਮਝ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ; ਸਮਝ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਿਸੇ ਲਈ ਆਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਤਵਾਦੀ ਸੋਚ।
ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਾਸਤਿਕ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜਾਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈ, ਉਹ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਹਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਬਦਲ ਗਈ।
ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਸਥਾ ਜਾਂ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਲੜਾਈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਡਰ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।
ਡਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—
“ਸਵਾਲ ਨਾ ਪੁੱਛੋ, ਕਿਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ।”
ਜਿਗਿਆਸਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—
“ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।”
ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—
“ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।”
ਵਿਵੇਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—
“ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਕਰੋ।”
ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਤਰਕ ਦਾ ਵੀ ਗਲਤ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਪੱਖ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤਰਕ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ “ਮੈਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹਾਂ” ਕਹਿਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਰੱਖੇ।
ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਦੀ ਉਪਜ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਰਥ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ?
ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ?
ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ?
ਮਾਫ਼ੀ ਕਿਉਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਦੂਜੇ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਿਉਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕੀ ਹੈ?
ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਮੀਦ, ਅਰਥ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਡਰ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਹਰ ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਰਕ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਮੰਨ ਲੈਣਾ।
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ—ਡਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਣਾ ਦੇਣਾ।
ਧਰਮ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਦਇਆ, ਸੱਚ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਬਣ ਜਾਵੇ—
“ਇਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇਗੀ।”
“ਇਹ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਾਪ ਹੋਵੇਗਾ।”
“ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਤਾਂ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਓਗੇ।”
ਤਾਂ ਡਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਰਮ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੁਝ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੋਜ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕੇਪਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਬਿਧਾ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ’ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਕੋਈ ਨਾਸਤਿਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹਾਂ”, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਾਸਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਹੇ—
“ਮੈਂ ਜੋ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਮੂਰਖ ਹਨ”—
ਉੱਥੇ ਸੋਚ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਸੱਚਾ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ?
ਸੱਚਾ ਸਮਝਦਾਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦੇਵੇ।
ਸੱਚਾ ਸਮਝਦਾਰ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਮੰਨ ਲਵੇ।
ਸੱਚਾ ਸਮਝਦਾਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿ ਸਕੇ—
“ਮੈਨੂੰ ਇਸ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।”
ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹਰ ਅਧੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਮਾਪਦੰਡ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।
ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
“ਡਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਭਗਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ”— ਇਹ ਵਾਕ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ ਮੰਨਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡਰ, ਅਸਮੰਜਸ, ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਕਈ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਤਾਂ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।
ਡਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਂਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਵੱਲ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਵੱਲ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਆਤਮਿਕ ਸੋਚ ਵੱਲ ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ—ਇਹ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸਤਿਕ ਬਣਨ ਵਿੱਚ।
ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਡਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਡਰ ਸਾਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਲੱਭਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਹਾਰੇ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਫੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡਾ ਡਰ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
