ਸਿਹਤ:11ਜੁਲਾਈ (ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ):ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਟੋਕਸੋਪਲਾਜ਼ਮਾ ਗੋਂਡੀ (Toxoplasma gondii) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਪਰਜੀਵੀ ਨਾਲ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੋਕਸੋਪਲਾਜ਼ਮੋਸਿਸ (Toxoplasmosis) ਨਾਮਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕਰਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਟੋਕਸੋਪਲਾਜ਼ਮੋਸਿਸ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਰਜੀਵੀ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਰਮਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੈ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਕਰਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਾਨੂੰ ਇਸਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਟੋਕਸੋਪਲਾਜ਼ਮਾ ਪਰਜੀਵੀ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ” (Definitive Hosts) ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬਿੱਲੀਆਂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਮਣ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਕਾਰਨ ਅੱਧ-ਪੱਕਿਆ ਜਾਂ ਕੱਚਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿੱਲੀਆਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਕਰਮਣ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਟੋਕਸੋਪਲਾਜ਼ਮਾ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਜੀਵੀ ਫੈਲਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਟੋਕਸੋਪਲਾਜ਼ਮੋਸਿਸ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਸਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧ-ਪੱਕਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਅਤੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੀ ਲਿੱਟਰ (ਮਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ) ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਜੀਵੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇ ਆਮ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਪਲੇਸੈਂਟਾ ਰਾਹੀਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਲ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗਰਭਪਾਤ, ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਜਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿਮਾਗੀ ਅਤੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੰਕਰਮਣ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਜਾਂਚਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਣੀਆਂ ਐਂਟੀਬਾਡੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀਆਂ ਕਿ ਪਰਜੀਵੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੂਹੇ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਗੰਧ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਕਰਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਡਰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਜੀਵੀ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਕਰਮਿਤ ਚੂਹੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦਾ ਆਸਾਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਜੀਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (sexual reproduction) ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਟੋਕਸੋਪਲਾਜ਼ਮੋਸਿਸ ਇੱਕ ਖਾਮੋਸ਼ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ। ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅਸਲ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ।
ਪਰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਕਿ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਸਫਲ ਪਰਜੀਵੀ ਸਾਡੀ ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਇਲਾਜ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਇਸ ਸੰਕਰਮਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਣ।
