ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ, ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪੱਖ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਸਮਾਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ਹਟਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਘੁਮਿਆਰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਕਈ ਲੋਕ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ, ਇਕੱਲੇਪਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੌਣ ਚੁਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇ ਪੰਜ ਅਣਦੇਖੇ ਸੱਚ
1. ਜਸ਼ਨ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥ
ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਸਫ਼ਾਈ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਡਿਊਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੇ ਜਲੇ ਹੋਏ ਖੋਲ, ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਕੱਚ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਸਜਾਵਟੀ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਅਧਸੜੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ, ਤਿੱਖੇ ਕੱਚ ਨਾਲ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਬਾਰੂਦੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰੂਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਅਤੇ ਨਿਪਟਾਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 1,800 ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਧੂ ਕੂੜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਭਗ 250 ਟਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇੰਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ 2024 ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਫ਼ਾਈ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਸਫ਼ਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਹਿਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਉਚਿਤ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਨੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੁੱਤੇ, ਮੂੰਹ ਢਕਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਧਨ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੂੜੇ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਖਿਲਾਰਨ, ਅਧਸੜੇ ਪਟਾਕੇ ਆਮ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁੱਟਣ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਕੱਚ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ।
2. ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਦੁਨੀਆ
ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਉਸ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਗੁੰਨ੍ਹਾਈ, ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇਣਾ, ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਪਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗ-ਰੋਗਨ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪੜਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਕਸਰ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਦ ਮਿੱਟੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਵੇ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਲਈ ਸਾਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਸਤੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਸਜਾਵਟ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਬਣੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ, ਬਾਲਣ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਘੁਮਿਆਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 80 ਘੁਮਿਆਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਲ ਕਰੀਬ ਦੋ ਕਰੋੜ ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਮੰਗ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਮੁੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਵਿਕਰੀ ਕੇਂਦਰ, ਸਸਤੀ ਮਿੱਟੀ, ਭੱਠੀਆਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਾਜਬ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਖ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਰੀਗਰ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਾਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
3. ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਦੀਵਾਲੀ
ਦੀਵਾਲੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਮੰਦਰ, ਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ, ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਵਸੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਰਵਾਇਤੀ ਮਿਠਾਈਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕੰਮਕਾਜ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕੱਠ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਮਾਗਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰਭਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੈਲਬਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਜੋੜੇ ਵੱਲੋਂ 2026 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੁਜਾਰੀ ਨਾਲ ਦੂਰਭਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਮਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਆਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਇਕੱਲੇ ਕਾਮੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦਿਨ ਘਰ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦੂਰੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
4. ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਅਣਕਿਹਾ ਪੱਖ
ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਣਡਿੱਠੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹਾਲਤ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਖ਼ਰੀਦਣ, ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇਣ, ਘਰ ਸਜਾਉਣ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਰਚ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਿਖਾਵੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਰਜ਼ਾ, ਘਰੇਲੂ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਗੁਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਛੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਤਣਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਦਿਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਲਾਪਣ ਜਾਂ ਸੋਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯੋਗ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
5. ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ : ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਪ੍ਰਚਾਰ?
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਧੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਪਟਾਕਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਸੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰੇ ਪਟਾਕੇ ਵੀ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਧੂੰਆਂ, ਗੈਸਾਂ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਕਟ ਉੱਤੇ ਹਰਾ ਰੰਗ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗਿਆ ਹੋਣਾ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ। ਖ਼ਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦੇਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਟਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰੇ ਪਟਾਕੇ ਦੱਸ ਕੇ ਵੇਚਣਾ ਖ਼ਪਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰਕ ਛਲਾਵਾ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨ ਲੈਣਾ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਹਵਾ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਸੰਦ ਜਾਂ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ, ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਮੰਚ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਗਏ ਜਾਂ ਕਿੰਨੀ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਕਿਸੇ ਕਾਰੀਗਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ, ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਦੇਖੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਈ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
