ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ
ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪਾਦਕੀ, ਲੇਖਾਂ, ਖ਼ਬਰਾਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਛਪੇ ਹੋਏ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਅਹੁਦੇ, ਮਾਲਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਜਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰ ਛਾਪਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਤੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।
ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੋਈ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਪਰਚਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਮਾਜਿਕ ਵਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਸੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਲਾਭ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 19(1)(ਏ) ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਹੱਕ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਛਾਪਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬੇਲਗਾਮ ਨਹੀਂ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 19(2) ਅਧੀਨ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਾਜਬ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀ ਬੇਰੋਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੇ ਅਸਲ ਤੱਤ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਕਾਰਜ-ਢਾਂਚਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਕੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਧਰ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ, ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ, ਛਪਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਵੰਡ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਪਾਠਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੇ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ, ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਯਮਤਤਾ, ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਭਰੋਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਲੇਖ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਇਸ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਲਈ Press and Registration of Periodicals Act, 2023 ਲਾਗੂ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ 1 ਮਾਰਚ 2024 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ 1867 ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਆਫ਼ ਨਿਊਜ਼ਪੇਪਰਜ਼ ਫਾਰ ਇੰਡੀਆ (RNI) ਹੁਣ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਜਨਰਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (PRGI) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸੇਵਾ ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ ਆਨਲਾਈਨ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਲੋੜ: ਲੋਕਤੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਚੁਣਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈ। ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ, ਨੀਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਜਨਤਕ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਦੇ ਮਤੇ, ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ, ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਸਮੇਤ ਦਰਸਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਵਾਬ ਮੰਗਣਾ ਵੀ ਹੈ।
ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਹੈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਸੰਸਾਰ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪਾਦਕੀ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਇਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਲੋੜ ਹੈ।
• ਸਥਾਨਕ ਖ਼ਬਰਾਂ: ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਵਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ।
• ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ: ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ, ਟੈਂਡਰ, ਭਰਤੀ, ਨਤੀਜੇ, ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ।
• ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ: ਮੰਡੀਆਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਉਦਯੋਗ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ।
• ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ: ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਗਰੀ।
• ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ: ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ।
• ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼: ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸਥਾਨਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ: ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੀ ਆਵਾਜ਼, ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਿਆ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਪੱਖ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਸੜਕ, ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ, ਸੀਵਰੇਜ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ—ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਭਾਵੇਂ ਕੌਮੀ ਸੁਰਖੀਆਂ ਨਾ ਬਣਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਥਾਨਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ, ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਦੂਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰਕ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਅਖ਼ਬਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ। ਅੱਜ ਛਪੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਬਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖੋਜਾਰਥੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹਵਾਲਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ, ਲੋਕ ਅੰਦੋਲਨ, ਚੋਣਾਂ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮਸਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਛਾਪਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਡਿਜੀਟਲ ਪੁਰਾਲੇਖ ਅਤੇ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਲਬਧਤਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਆਧਾਰ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਛਪਾਈ, ਕਾਗਜ਼, ਸਿਆਹੀ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ, ਦਫ਼ਤਰੀ ਖ਼ਰਚੇ, ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਅਤੇ ਵੰਡ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਰਚੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਇਸ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ, ਗਾਹਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੱਦਬੰਦੀ ਹੋਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਣ ਜਾਂ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ: ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲ ਨਹੀਂ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬੇਹੱਦ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਉਹ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਖ਼ਬਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਪਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪਛਾਣ-ਤੱਤ ਹਨ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪਛਾਣ। ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸਰਗਰਮੀ ਹੀ ਪੂਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਹੁਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੁਹਾਰਤ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਮਝ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਉਚਿਤ ਮਿਹਨਤਾਨਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਅਦਾਰਾ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਿਆਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਪੂੰਜੀ: ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ, ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਕਦਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪੈਮਾਨਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਪਾਠਕ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਖ਼ਬਰ, ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ, ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਗ਼ਲਤੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲਾਉਣ ਵਰਗੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੌਂਸਲ ਐਕਟ, 1978 ਤਹਿਤ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਖ਼ਬਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਆਚਰਨ ਲਈ ਨਿਯਮ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਸਾਵਧਾਨੀ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਪੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ: ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ, ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਚੈਨਲਾਂ ਨੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ, ਅਧੂਰੇ ਵੀਡੀਓ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਗ਼ਲਤ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਦਾਅਵੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਛਪੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰਕ ਮਾਧਿਅਮ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਦਮ ਮਿਲਾਏ।
ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਪੱਤਰਕਾਰ, ਪਾਠਕ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਦਾਤਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੋਰ ਵਰਗ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਹੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਵੇ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਦਾਤਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਵੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਹਉਮੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਸੂਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾਉਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਰੰਜਿਸ਼, ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਖ਼ਬਾਰ ਬੰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਕਾਗਜ਼, ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਵਸਥਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚਾ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੱਤਾ ਦਾ ਬੁਲਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਕਦਰ ਉਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜ ਲਈ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੱਚਾਈ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਜੂਦ ਸਮਾਜ ਲਈ ਅਣਮੁੱਲਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਾਪਣ ਵਾਲਾ ਅਦਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣਾ ਦਰਅਸਲ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
