ਕਲੋਨੋਸਟੈਚਿਸ ਉੱਲੀ ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਨੀ ਐਫਿਡ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪ੍ਰੀਖਣ
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, 29 ਅਕਤੂਬਰ, 2026 (ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ) : ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਲੀਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਜਾਗੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਕਲੋਨੋਸਟੈਚਿਸ (Clonostachys) ਨਾਮਕ ਉੱਲੀ ਉੱਨੀ ਐਫਿਡ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (HPU) ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਦਿਨੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਈਸੀਏਆਰ ਦੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰੀ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਸੰਤੋਸ਼ ਵਾਟਪਾਡੇ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਨੀਲਮ ਕੁਮਾਰੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਆਲੂ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਕੌਮੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਐਂਟੋਮੋਪੈਥੋਜੈਨਿਕ ਫੰਗਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕੀੜਿਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਉੱਲੀ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੌਰਾਨ ਅਕੈਂਥੋਮਾਈਸੀਜ਼, ਬਿਊਵੇਰੀਆ, ਕਲੋਨੋਸਟੈਚਿਸ, ਕੋਰਡਿਸੈਪਸ, ਲੇਸੀਕਾਨੀਲੀਅਮ, ਲਿਆਂਗੀਆ, ਪਰਪਿਊਰੀਓਸਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਸੈਮਸੋਨੀਏਲਾ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉੱਲੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਪੱਧਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਆਈਟੀਐੱਸ (ITS), ਬੀਟਾ-ਟਿਊਬੁਲਿਨ, ਐਲਐੱਸਯੂ (LSU), ਟੀਈਐੱਫ-1 ਅਲਫ਼ਾ, ਆਰਪੀਬੀ1 ਅਤੇ ਆਰਪੀਬੀ2 ਵਰਗੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਮਾਰਕਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉੱਲੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਸੰਤੋਸ਼ ਵਾਟਪਾਡੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਲੋਨੋਸਟੈਚਿਸ ਉੱਲੀ ਉੱਨੀ ਐਫਿਡ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਚੰਗੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਖੇਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਲੀਆਂ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
