ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ MP ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਵੱਲੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 12 ਸਤੰਬਰ 2026, (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ) : ਚੀਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਦੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੌਰੇ ਅਤੇ 18ਵੇਂ BRICS ਸ਼ਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਬੰਧ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਾਲੇ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਤਿਵਾੜੀ ਦੀ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ 12 ਅਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ 18ਵੇਂ BRICS ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 2019 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤ ਦੌਰਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਵਿਚਾਲੇ BRICS ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁਵੱਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
ਗਲਵਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲੇ ਸਨ ਰਿਸ਼ਤੇ: ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ 2020 ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਗਲਵਾਨ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹਿੰਸਕ ਝੜਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 20 ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚੀਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਪਰਮਾਣੂ-ਸਮਰੱਥ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਬੰਧਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਲਗਭਗ 3,800 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਮੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਾ ਹੋਈ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪੈਟਰੋਲਿੰਗ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਡਿਸਇੰਗੇਜਮੈਂਟ ਸਬੰਧੀ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਆਇਆ। 2024 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਫੌਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੇ ਹਵਾਈ ਸੰਪਰਕ, ਵੀਜ਼ਾ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਧਾਉਣ ਵੱਲ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਡਿਸਇੰਗੇਜਮੈਂਟ, ਪਰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਅਜੇ ਨਹੀਂ: ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਧਾਰਨ ਹੋਏ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੀਨ ਦੇ ਦਾਅਵੇ, ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ LAC ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦੇ ਅਤੇ ਚੀਨ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਣਨੀਤਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵਰਗੇ ਮਾਮਲੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਹੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਰੰਤ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਪਾਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ: ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਪੱਖ ਆਰਥਿਕ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਸੁਧਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਨ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਘਾਟਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। 2025-26 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਯਾਤ ਸਰੋਤ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 132 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਈ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਅਤੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੋਦੀ-ਸ਼ੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਘਾਟਾ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਚੀਨੀ ਨਿਵੇਸ਼, ਵੀਜ਼ਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਸਿੱਧੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ: ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆ ਰਹੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਵੀ ਹੈ। 21 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਗੁਆਂਗਝੂ–ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਧੀ ਉਡਾਣ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
BRICS ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਕਾ: ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ BRICS ਸੰਮੇਲਨ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਦੁਵੱਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। BRICS ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਹਿੱਤ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਪੱਛਮੀ ਪਰ ਬਹੁਧੁਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਕਈ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ-ਸ਼ੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੁਵੱਲੀ ਬੈਠਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸਾਊਥ ਦੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀ—ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ: ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੂਟਨੀਤਕ ਗੱਲਬਾਤ, ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਫੌਜੀ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣਾ, ਵਪਾਰਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਪਰਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਪਰਕ ਵਧਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; LAC ’ਤੇ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵੱਲ ਠੋਸ ਤਰੱਕੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ’ਤੇ ਹੁਣ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੈ।
