ਪੁਤਿਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰੇ ‘ਤੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਦਬਾਅ, ਛੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਜੁੜਿਆ
ਮਾਸਕੋ, 10 ਨਵੰਬਰ, 2026 (ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ) : ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਤੰਤਰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ‘ਨੋਵਾਇਆ ਗਜ਼ੇਟਾ’ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰੂਸ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਰੀ ਵੱਡੇ ਸੁਤੰਤਰ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਵੱਲੋਂ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
30 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਰੂਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਅਮਲੇ ਨੂੰ ਕੰਮ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣਾ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1993 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਕਥਿਤ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਛੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅੰਨਾ ਪੋਲੀਤਕੋਵਸਕਾਇਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਚੇਚਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਾਲ 2006 ਵਿੱਚ ਮਾਸਕੋ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਦਫ਼ਤਰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਉਤਾਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆਈਆਂ ਸਨ। ਜਾਂਚ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਤਾਤਿਆਨਾ ਬ੍ਰਿਟਸਕਾਇਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਦਿਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਂ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਏਜੰਟ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਜੁਰਮਾਨੇ ਵੀ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਆਨਲਾਈਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਲਾਕ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਛਪਾਈ ਕੇਂਦਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਾਠਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ ਸਥਿਤ ਦਫ਼ਤਰ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ।
ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਦਮਿਤਰੀ ਮੁਰਾਤੋਵ ਨੂੰ 2021 ਵਿੱਚ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮਾਰੀਆ ਰੇਸਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਜਲਣ ਹੋਈ। ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਏਜੰਟ ਐਲਾਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦਫ਼ਤਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨੇਮਪਲੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬੋਰਡ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ‘ਇੱਥੇ ਨੋਵਾਇਆ ਗਜ਼ੇਟਾ ਵੱਸਦੀ ਸੀ।’ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਦਾਈ ਬਣ ਗਿਆ।
ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਸਰਗੇਈ ਸੋਕੋਲੋਵ ਨੇ ਉਮੀਦ ਜਤਾਈ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੂਸ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇਗਾ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣ ‘ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਵਾਪਸੀ ਕਰੇਗਾ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਤਰਕਾਰ 2022 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਨੋਵਾਇਆ ਗਜ਼ੇਟਾ ਯੂਰਪ’ ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਈ ਹੈ।
