ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੇਦ ਅਤੇ ‘ਬੌਧਿਕ ਨਿਮਰਤਾ’ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦੋ ਅਣਦੇਖੇ ਸੰਕਟ
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ, ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਹੁਣ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ—ਡੀਐਨਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਦਿੱਖ ਤਬਦੀਲੀ ਤਹਿਤ ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਰਿਹਾ ਕਿ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਗੁਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਗਲਤ ਹਾਂ।” ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਕਟ ਵੱਖਰੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ? ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਜਾਣਨ ਲਈ ਲੋਕ ਵਪਾਰਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਛੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਜੈਵਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕੇ.ਐਸ ਪੁੱਟਸਵਾਮੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜਤਾ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਡੀ.ਐਨ.ਏ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੱਢੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਪਣਾ ਡੀਐਨਏ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਡੇਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਭਾਵ ਤੀਜੇ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਕਜ਼ਨ ਤੱਕ ਦੇ ਮਿਲਾਣ ਰਾਹੀਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਖ ਬਣਾਕੇ ਕਿਸੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ “ਪੂਰਾ ਡੀਐਨਏ” ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਂਝੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਪਛਾਣਯੋਗ ਸੰਕੇਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
2018 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗੋਲਡਨ ਸਟੇਟ ਕਿਲਰ ਮਾਮਲੇ ਨੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਂਚਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਪਰਾਧ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਡੀਐਨਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਡੇਟਾਬੇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਖ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਿਆਂ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਫੋਰੇਂਸਿਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਿਆਂ 2019 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜਤਾ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਲੋੜ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਤਲਾਂ, ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਕੀਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ “ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਡੀਐਨਏ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਛਾਣ ’ਤੇ ਮੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਬਚਿਆ?”
ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਪਰਾਧ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਤ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਡੇਟਾ ਅਜਿਹਾ ਡੇਟਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਵਿੱਖੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ‘ਜੈਨੇਟਿਕ ਬਿਲ ਆਫ ਰਾਈਟਸ’ ਵਰਗੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ. ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਸਹਿਮਤੀ, ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਡੇਟਾ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ, ਸਰਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਪਦੰਡ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜਤਾ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢਾਂਚਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਨੀਤੀ-ਚਰਚਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਸੰਕਟ: ਜਦੋਂ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਉਣ. ਡੀਐਨਏ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ ਤਹਿਤ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਡੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਦੇਖਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਿਹੜੀ ਪੋਸਟ ਸਾਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
2023 ਵਿੱਚ ਨੈਚੁਰ ਨੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੱਡੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਫੀਡ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ ਅਸਲ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੇ ਖੋਜ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਬਦਲ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੜੇਬੰਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ । 2026 ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ 2,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੀਡ-ਰੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਰਤਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ 2026 ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਐਕਸ ਦੇ ‘ਫੋਰ ਯੂ ’ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਫੀਡ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦਿਖਾਇਆ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪਾਇਆ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਧ੍ਰੁਵੀਕਰਨ ਇਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ।
ਇਸ ਲਈ “ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ” ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਨ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਿਆਨਕ ਨਿਮਰਤਾ— ਗਿਆਨ-ਸਬੰਧੀ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ:
“ਮੈਂ ਗਲਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।”
“ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੂਰੇ ਤੱਥ ਨਹੀਂ ਹਨ।”
“ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਸਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।”
“ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਜਾਂਚਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਜੱਜ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਇਹ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਅਕਸਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤੱਥ।
ਇੱਕ ਸਿਰਲੇਖ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਏ ਬਣ ਗਈ।
ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਵੇਖੀ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਵਾਇਰਲ ਪੋਸਟ ਮਿਲੀ, ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਅਸਲ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪਾਠ: ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ, ਸਵਾਲ
ਜੇ ਸਕੂਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉੱਤਰ ਸਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਚਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਚਮਕਦਾਰ ਝੂਠ ਦਾ ਆਸਾਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਟਿਕਲ ਥਿੰਕਿੰਗ’ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੱਧਤੀ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਵਾਲ:
ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੀ ਹੈ?
ਸਬੂਤ ਕੀ ਹੈ?
ਕੀ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਸਬੂਤ ਵੀ ਹੈ?
ਅੰਕੜਾ ਕਿਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ?
ਇਹ ਤੱਥ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਏ?
ਜੇ ਮੈਂ ਗਲਤ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੀ ਮੀਡੀਆ ਐਂਡ ਇਨਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਲਿਟਰੇਸੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਪਰਖਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਯੂਨੇਸਕੋ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਨਾਗਰਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਡੀਐਨਏ ਡੇਟਾਬੇਸ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਸਾਨੂੰ ਅਸੀਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਲਈ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੱਕ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਫ਼ ‘ਡੇਟਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ’ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਜਿੱਥੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸਾਡੇ ਜੀਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਸਾਡੀਆਂ ਪਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਕੀ ਸੋਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਮਿਲਿਆ ਰਹੇ—ਆਪਣਾ ਡੀਐਨਏ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸ ਤੋਂ ਲੈਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਬਦਲਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਕਰੀਏ।
ਕਿਉਂਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਡੇਟਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼
(98552 21193)
