ਇੱਕੋ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਰਾਵਾਂ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪਰਚਮ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਥਾ। ਕੱਤਕ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦਾ ਦਿਹਾੜਾ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਦਿਹਾੜਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਹਿਮ ਧਾਰਾਵਾਂ—ਅਧਿਆਤਮਕ ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ—ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ: ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਰਾਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜੇ ਵੀ ਕੈਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਕੀ ਕੈਦੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ। ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੋਲੇ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਸਕਣਗੇ, ਉਹ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਹਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਲੀ ਫੜੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਮਹਾਨਤਾ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ 52 ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਇਸੇ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਫ਼ਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ: ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ: ਦੀਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਦੀਪਾਵਲੀ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਰਬਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ।
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਮਗਰੋਂ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪਰਤਣ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਬੰਧ 24ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਦੇ ਨਿਰਵਾਣ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਤਿਉਹਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਘੱਟ ਚਰਚਿਤ ਪੱਖ: ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕੇਵਲ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਖ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ 1609 ਤੋਂ 1612 ਤੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਅਤੇ 1612 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਮਾਨਤਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ 1619 ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ, ਦੀਪਮਾਲਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਖੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਸਾਨੂੰ ਚਾਨਣ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਸਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਦੋਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੀਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਗਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸੁਨੇਹਾ ਇਹੋ ਹੈ—ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਥਾਂ ਇਨਸਾਫ਼, ਵੈਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣ।
ਛੱਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
