ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰਾਂ ‘ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ; 100 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਇਹ ਖ਼ਿੱਤਾ
ਤੇਹਰਾਨ/ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ‘ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਰਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਸੂਬੇ ‘ਸਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ’ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ‘ਜ਼ਾਹਿਦਾਨ’ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
‘ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ’ ਤੋਂ ‘ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ’ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੇਹੱਦ ਰੋਚਕ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੋਜ਼ਦਾਬ’ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ’। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ (1910-1920) ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕੁਇੱਟਾ ਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਰਾਹੀਂ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਜ਼ਾਹਿਦਾਨ’ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ’।
1921 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ 1921 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜ਼ਾਹਿਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ‘ਸਿੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ’ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਟੋ ਪਾਰਟਸ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ: ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਪਰਿਵਾਰ
1979 ਦੀ ਇਰਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਯੂਰਪ ਚਲੇ ਗਏ। ਅੱਜ ਜ਼ਾਹਿਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 15-20 ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਬਲੋਚੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਰਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸੁਰਖੀਆਂ (Headlines):
-
ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸ: “ਇਰਾਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਜ਼ਾਹਿਦਾਨ’: ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ‘ਚ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ।”
-
ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ: “ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ 105 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ; ਇਰਾਨ ‘ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ।”
-
ਦੋਜ਼ਦਾਬ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਿਦਾਨ: “ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ‘ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ’; ਜਾਣੋ ਰੇਲਵੇ ਤੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਤਿਹਾਸ।”
-
ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਿਸ਼ਰਣ: “ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਬਲੋਚੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਰਚੀ-ਮਿਚੀ ਪੰਜਾਬੀ; ਇਰਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਮਗਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ 20 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਵਿਰਾਸਤ।”
