29 ਸਤੰਬਰ 1914 ਦਾ ਬੱਜ ਬੱਜ ਘਾਟ ਸਾਕਾ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਜਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਜ਼ 23 ਮਈ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 376 ਯਾਤਰੀ—340 ਸਿੱਖ, 24 ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ 12 ਹਿੰਦੂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਸਲ ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਸਨ। 1908 ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ “ਲਗਾਤਾਰ ਸਫ਼ਰ” ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਜਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਸਥਾਨਕ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਦਾਲਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਆਖ਼ਰ 23 ਜੁਲਾਈ 1914 ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 29 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਕਲਕੱਤਾ ਨੇੜੇ ਬੱਜ ਬੱਜ ਘਾਟ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਯਾਤਰੀ ਗ਼ਦਰਵਾਦੀ ਜਾਂ ਬਗਾਵਤੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ-ਫ਼ੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ 18 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ 25 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪਾਰਕਸ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਬੱਜ ਬੱਜ ਘਾਟ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ, ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਸਤੀਵਾਦ, ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ, ਪਰਵਾਸੀ ਹੱਕ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਰਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਨਸਲੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਬੱਜ ਬੱਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਬੱਜ ਬੱਜ ਘਾਟ ਦੀ ਗਾਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਰਸਮੀ ਮਾਫ਼ੀ ਵੀ ਮੰਗੀ। ਬੱਜ ਬੱਜ ਘਾਟ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਣ। ਅਲੀ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਹੱਕ, ਨਸਲੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
