ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 5 ਜੁਲਾਈ (ਦੀਪਕ ਦੱਤਾ): ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਕੇਡਰ ਦੇ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. (IAS) ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਿਪੁਲ ਉਜਵਲ ਨੇ ‘ਪੰਚਾਇਤ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਇੰਡੈਕਸ’ (PAI) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੇਂਡੂ ਸ਼ਾਸਨ ਡੇਟਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੇ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡਸ ਫਾਰ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ’ (NAeG) 2026 ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ (ਸੋਨ ਤਗਮਾ) ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਡਿਜੀਟਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਅਤੇ ਡੇਟਾ-ਅਧਾਰਤ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 1-2 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ, ਜੈਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ 29ਵੀਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਆਨ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ‘ਪੰਚਾਇਤ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਇੰਡੈਕਸ’ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ VII (ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡੇਟਾ ਐਨਾਲਿਟਿਕਸ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਿਵਰਤਨ) ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਡਰ ਦੇ 2009 ਬੈਚ ਦੇ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ (Capacity Building Division) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਵਿਪੁਲ ਉਜਵਲ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਇਸਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਵਿਪੁਲ ਉਜਵਲ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਹਨ, ਨੇ ਪੰਚਾਇਤ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਇੰਡੈਕਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਲਾਗੂਕਰਨ ਤੱਕ ਮੋਹਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਐਡੀਸ਼ਨ, PAI 2.0 ਨੇ 2,59,867 ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 2,66,999 ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦਾ 97.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ 80.79 ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ 33 ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਇੰਡੈਕਸ ਸਥਾਨਕ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਿਆਂ (LSDGs) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 9 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥੰਮ੍ਹਾਂ (thematic pillars) ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ 150 ਸੂਚਕਾਂ ਅਤੇ 230 ਡੇਟਾ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਨੂੰ ਸਰਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, 6 ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ 11 ਸਕੀਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈ-ਗ੍ਰਾਮ ਸਵਰਾਜ, ਜਲ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ, ਮਨਰੇਗਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਟਰੈਕਰ ਅਤੇ UDISE+) ਤੋਂ 59 ਡੇਟਾ ਪੁਆਇੰਟ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੇਂਡੂ ਸ਼ਾਸਨ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 4.71 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਗਭਗ 37 ਲੱਖ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ, 7,135 ਬਲਾਕ ਵਿਕਾਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ (BDOs) ਅਤੇ 741 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, PAI ਸਕੋਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ, ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਸਕੀਮਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ, ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹਨ।
ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਪੁਲ ਉਜਵਲ ਨੇ ਸੂਚਕ ਫਰੇਮਵਰਕ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦੇਣ, ਡਿਜੀਟਲ ਪੋਰਟਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ, ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਉਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। PAI 2.0 ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਲਾਗੂਕਰਨ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਚਾਇਤ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਇੰਡੈਕਸ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਜਵਾਬਦੇਹ ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ-ਮੁਖੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਅਤੇ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਤ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਿਪੁਲ ਉਜਵਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੋਨਾਲੀ ਗਿਰੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਕੇਡਰ ਦੇ 2009 ਬੈਚ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ (IAS) ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਕੱਤਰ, ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਪੰਜਾਬ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਫ਼ਸਰ ਜੋੜੇ ਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
