4 ਸਤੰਬਰ, 2026 (ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ) : ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਏ ਆਈ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ, ਈ-ਮੇਲ ਲਿਖਣ, ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਏ.ਆਈ. ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਏ.ਆਈ. ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਥਾਂ ਲਵੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਲੇਕਿਨ ਇਨਸਾਨੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਕਿਵੇਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇਗਾ?
ਤਾਜ਼ਾ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਵਰਕ ਟ੍ਰੈਂਡ ਇੰਡੈਕਸ 2026 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਸਬੰਧੀ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ 32 ਫ਼ੀਸਦੀ ਏ.ਆਈ. ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ‘ਫਰੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ’ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜੋ ਏ.ਆਈ. ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁ-ਪੜਾਅ ਵਾਲੇ ਅਸਲ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਔਸਤ 16 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 78 ਫ਼ੀਸਦੀ ਏ.ਆਈ. ਯੂਜ਼ਰਜ਼ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਏ.ਆਈ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਰ ਇਸੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ੈਸਲਾ-ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਏ.ਆਈ. ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 63 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੇ ਏ.ਆਈ. ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁਨਰ ਮੰਨਿਆ, ਜਦਕਿ 59 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੱਸਿਆ। 87 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਯੂਜ਼ਰ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਕਰਮਚਾਰੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਏ.ਆਈ. ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵਰਤ ਲਵੇ। ਉਹ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਕੀਮਤੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਏ.ਆਈ. ਤੋਂ ਸਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਸਕੇ, ਮਿਲੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਰਖ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਹੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਸਕੇ।
ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਮੰਚ ਦੀ ‘ਫਿਊਚਰ ਆਫ਼ ਜੌਬਜ਼ ਰਿਪੋਰਟ 2025’ ਵੀ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ 2030 ਤੱਕ ਕੰਮਕਾਜ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਲਗਭਗ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੁਨਰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਏ.ਆਈ., ਵੱਡੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਇਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੇਗੀ, ਪਰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਲਚਕਤਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੁਨਰ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਹਿਣਗੇ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਰੇਟਿਵ ਏ.ਆਈ. ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ‘ਏ.ਆਈ. ਥਕਾਵਟ’ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ, ਨਵੇਂ ਏ.ਆਈ. ਸੰਦ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਤਾਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਾਨਸਿਕ ਬੋਝ ਵੀ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ‘ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਏ.ਆਈ.’ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਮਸ਼ੀਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ।
ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਰਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਸੰਭਵਤ: ‘ਮਨੁੱਖ ਬਨਾਮ ਮਸ਼ੀਨ’ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ‘ਮਨੁੱਖ + ਮਸ਼ੀਨ’ ਹੋਵੇਗੀ। ਏ.ਆਈ. ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ, ਹਮਦਰਦੀ, ਨੈਤਿਕ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਸੰਚਾਰ, ਟੀਮ ਬਣਾਉਣਾ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਤਾਕਤ ਰਹਿਣਗੇ।
ਇਸ ਲਈ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਏ.ਆਈ. ਸੰਦ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਏ.ਆਈ. ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏ.ਆਈ. ਕਦੋਂ ਵਰਤਣੀ ਹੈ, ਕਦੋਂ ਉਸ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਤਿਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਏ.ਆਈ. ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਹੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਸ਼ੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ-ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਏ.ਆਈ. ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
