ਜਦੋਂ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚਾਈ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਕੋਈ ਨੇਕੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਝੂਠ, ਫ਼ਰੇਬ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਕੱਢਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਪਰਖ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਸੱਚਾਈ, ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਅਤੇ ਤਮੀਜ਼—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਜਾਂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾਖੋਰੀ ਵਰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਤਹਿਤ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੱਚਾਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦੱਸਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖੋ। ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਵੀ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਗੱਲਬਾਤ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਝਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੱਲ ਵੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਮਿਠਾਸ, ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਦਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਨਿੰਦਿਆ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਹੀ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਤਲਬ ਨਿਕਲਣ ’ਤੇ ਪਛਾਣਨ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਦਿਖਾਵੇ, ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਰ ਨਰਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾਖੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਸਖ਼ਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਬੇਇਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ, ਨੀਅਤ, ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਘਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਦੋਸਤੀ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਦਿ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਅਦਾ ਨਿਭਾਉਣਾ, ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰ ਛਾਪ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ, ਸਬੰਧਤ ਪੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸਲ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਵੀ ਇਸੇ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਪਰਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਹੁਦਾ, ਰੁਤਬਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਮੀਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਭਿਅਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਇੱਜਤ-ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਕੱਦ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਉੱਚਾਈ, ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਅਤੇ ਤਮੀਜ਼ ਹੋਣੀ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਹਾਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦਿਖਾਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਚਾਈ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਇਨਸਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲੇ, ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਉਦੋਂ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਨਾ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਗਾ ਕਿਰਦਾਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀ ਗੱਲ ਕਰੇ ਸਗੋਂ ਚੰਗਾ ਕਿਰਦਾਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਹੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਡਟੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸੌਦਾ ਕੜੀ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।
ਛੱਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
