ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਸਾਧਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸੰਪਰਕ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ‘ਦੋਸਤ’ ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਨਲਾਈਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ—ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕੱਲਾਪਣ। ਇਹੀ ਟਕਰਾਅ ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ—‘ਲੋਨਲੀਨੈੱਸ ਇਕਾਨਮੀ’, ਅਰਥਾਤ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੀ 2025 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਛੇਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪੰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਲੱਗਾਪਣ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ 2014–2019 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਮਾਜਿਕ ਅਲੱਗਾਪਣ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 8.71 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।
ਅੱਜ AI ਸਾਥੀ, ਵਰਚੁਅਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ‘ਰੈਂਟ-ਏ-ਫ੍ਰੈਂਡ’ ਵਰਗੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਗਤ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ, ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਕਈ ਵਾਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਖ਼ਤਰਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੇਵਾ ਬਣ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ।
ਕਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਚਾਹ ਪੀਣ ਲਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਐਪ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਖ਼ੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪੈਕੇਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਪਲਾਇਨ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਡਿਜੀਟਲ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜਿਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੇ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਸਹਾਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। WHO ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਕ, ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਲੱਗਾਪਣ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਐਪ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਲੈਣੀ ਪਵੇ, ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਪੈਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾ ਖਰੀਦਣੀ ਪਵੇ—ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸਮਾਜ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗਾ ਇਕੱਲਾਪਣ?
ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਇਸਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। AI ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ। ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਆਪਣਾਪਣ ਨਹੀਂ।
ਅੱਜ ਮੁੱਦਾ ‘ਲੋਨਲੀਨੈੱਸ ਇਕਾਨਮੀ’ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ ਲੈ ਲਵੇ।
ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਦੋਸਤੀ ਪੈਕੇਜ, ਸਾਥ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਭੁਗਤਾਨਯੋਗ ਸੇਵਾ ਬਣ ਗਈ—ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।
ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
