ਧਰਮਸਾਲ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਇਕ ਅਣਕਹੀ ਵਾਰਤਾ ਲਿਖੇ ਲਿਖਾਰੀ.

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅੱਜ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਿਛਾਂ ਨੂੰ ਪਲਟੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਚੇਤਨਾ ਵੱਸਦੀ ਸੀ ਉਹ ਹੈ ਧਰਮਸਾਲ। ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕੀਰਤਨ, ਲੰਗਰ, ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਧਰਮਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਸੰਸਥਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਮੁਢਲਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ “ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ?” ਸਗੋਂ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਸਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦ ਨੇ ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
‘ਧਰਮਸਾਲ’ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ( ਵੱਡੀ ਸੰਗਤ- ਛੋਟੀ ਸੰਗਤ) ਨਾਲ ਧਰਮਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।

ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ. ਉਹ ਸਥਾਨ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮਸਾਲ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਝਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਸੀ:-
ਸੰਗਤ ਦਾ ਘਰ,
ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ,
ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ,
ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮੰਚ,
ਸਮਾਜਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ
ਪੰਥਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਰਹੁਰੀਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ।

ਧਰਮਸਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ।

ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗੌਟਲੀਬ ਵਿਲਹੈਲਮ ਲਾਇਟਨਰ ਦੀ 1882 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਇਟਨਰ ਹੰਗਰੀ ਮੂਲ ਦਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੇਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜਿਆ।

ਉਸਦੀ 1882 ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੇਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਲਾਇਟਨਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ।

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੇਵਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲਿਪੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਸਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਮੁਹਈਆ ਕੀਤਾ।

ਲਾਇਟਨਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨਕ ਢਾਂਚਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਧਰਮਸਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹੱਤਵ , ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਭਾਵ ‘ਗੁਰੂ ਦਾ ਦੁਆਰ’, ਸ਼ਬਦ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬਦਲਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਸਿਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸੰਭ ਸੰਭਾਲ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਏ।

ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—
ਸੰਗਤ → ਧਰਮਸਾਲ → ਗੁਰੂ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ → ਗੁਰਦੁਆਰਾ।

ਇਹ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਨਾਮ-ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚਲੇ ਬਦਲਾਵ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਬਦਲਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲਿਆ।

1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ, ਨਵੇਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦੇਸੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਸਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੇਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਉੱਭਰੀ। ਇਸਨੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੁਧਾਰ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਲਹਿਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਕ ਲਹਿਰਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ।

ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਸਾਵਣ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ

“ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?”

ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਸਵਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸਾਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਕਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?”

ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।

ਉਨੀਵੀਂ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹੰਤਾਂ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠੇ।

ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਉੱਠੀ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੇਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੀ ਕਿ-

“ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਦਾ?”

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਸੰਗਤੀ ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸੀ।

1925 ਦਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਇਸ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਬਣਿਆ।
ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।

ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠੀ, ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਿੱਤਾ।

ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੀਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਆਤਮ-ਮੰਥਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੀ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿੱਚ—
ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਇਕੱਠੇ ਸਨ।
ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਇਕੱਠੇ ਸਨ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਇਕੱਠੇ ਸਨ।
ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਸਨ।

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਤਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ।

ਕੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਹ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ?

ਜੇ ਧਰਮਸਾਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ?

ਜੇ ਧਰਮਸਾਲ ਸਮਾਜਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ?

ਜੇ ਧਰਮਸਾਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਤਾਂ ਕੀ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨੀ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਕਿ ਦਸਵੰਦ ਵੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤਹਿਤ ਕਿ ਖਾਰਾ ਉੱਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਆਤਮ-ਮੰਥਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਸਾਲ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਜੇ, ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ.

ਗੁਰੂ → ਸੰਗਤ → ਧਰਮਸਾਲ → ਗੁਰਬਾਣੀ → ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ → ਗੁਰੂ ਪੰਥ → ਗੁਰਦੁਆਰਾ → ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਬੰਧ → ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਦਲਿਆ। ਲਾਇਟਨਰ ਦੀ 1882 ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਹੈ—

ਧਰਮਸਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਗਿਆਨ-ਵਿਵਸਥਾ, ਸੰਗਤੀ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਰਹੁਰੀਤਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਬਣਿਆ। ਪਰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਨੇ ਗਿਆਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਾ ਰਹੀ।

ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ ਕਿ “ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤਾਂ ਬਚਾ ਲਈਆਂ , ਪਰ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਉਹ ਰੂਹ—ਗਿਆਨ, ਸੰਗਤ, ਸੇਵਾ, ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ – ਰਹੁਰੀਤਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਬਚਾਈ ਹੈ?”

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।

ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ

ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼

9855221193