ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲਿਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੋਪੜੀਆਂ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵਤਨ ਪਰਤੀਆਂ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ/ਆਕਸਫੋਰਡ, 10 ਨਵੰਬਰ, 2026 (ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ) : ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਿਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਨਾਗਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ 39 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੋਪੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲਿਜਾ ਕੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਗੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਪਿਟ ਰਿਵਰਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਮੈਂਬਰੀ ਵਫ਼ਦ ਨੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।
ਨਾਗਾ ਕਬਾਇਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੇਠ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਵਿਦਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਿਟ ਰਿਵਰਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਲੌਰਾ ਵੈਨ ਬਰੋਖੋਵਨ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੇ ਰਾਹ ਪਏ ਹਨ।
ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਲ 2020 ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਿਟ ਰਿਵਰਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ 6,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਸਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 219 ਵਸਤਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ 1910 ਤੋਂ 1940 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸਨ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ‘ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਸਤਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਲਿਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਨਾਗਾ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਨਾਗਾ ਆਗੂ ਥੇਜਾਓ ਵਿਹੀਨੂਓ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲਿਜਾਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਾਰੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦਾਦੇ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਗਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਟਰਾਫੀਆਂ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਪਿਟ ਰਿਵਰਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਨਾਗਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ 39 ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਿਆਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
