ਅੰਬਾਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬਣੀ ਯਾਦਗਾਰ

ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਮੰਤਰੀ, ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਨਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਬਿਜਲੀ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਮਨੋਹਰ ਲਾਲ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨਿਲ ਵਿਜ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸ਼ਿਰਕਤ

ਅੰਬਾਲਾ 6 ਨਵੰਬਰ – 1857 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਵੀਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸਾਹਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣ ਰਿਹਾ ਅੰਬਾਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕ ਅੱਜ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਵੀਰ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਰਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਨਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਬਿਜਲੀ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਮਨੋਹਰ ਲਾਲ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨਿਲ ਵਿਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ।

ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਨਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ ਨੇ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ‘ਏਕ ਪੇੜ ਮਾਂ ਕੇ ਨਾਮ’ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਪੌਦੇ ਲਗਾ ਕੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਦੀਪ ਜਗਾ ਕੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਰਚੁਅਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇਖੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ੋਅ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵੀ ਦੇਖੀ। ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੇ 1857 ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਸਰ 22 ਏਕੜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਇੱਟ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਧ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੁੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 22 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੈਲਰੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਓਰੀਐਂਟੇਸ਼ਨ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਕਮਲ ਛੱਤਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਵਾਗਤੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ 1857 ਦੇ ਉਸ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਗੈਲਰੀਆਂ 1857 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਇਮਰਸਿਵ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਓਰੀਐਂਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਲਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਸ਼ਕ ‘ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ’ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਗੈਲਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਝਲਕੀਆਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਅੱਗੇ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ’ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਧਾਤੂ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਕ ਚਰਬੀ ਲੱਗੇ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਭੜਕਣ ਵਾਲੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵਧ ਰਹੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕੋਈ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਰਣਨੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ’ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 10 ਮਈ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਇਹ ਗੈਲਰੀ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸਰਕੰਡਾ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਮੌਨ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਤਰੀਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ ਉਤਾਰਨਾ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਪਾਤੀਆਂ ਵੰਡਣਾ ਅਤੇ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ‘ਅੰਬਾਲਾ – ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਾਨ’ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਕਾਇਨੇਟਿਕ ਟੇਬਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ‘ਅੰਬਾਲਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ’ ਗੈਲਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1857 ਦੌਰਾਨ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਪਤ ਅੱਗਜ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਵਿਰੋਧ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਤਰਾ ‘ਅੰਬਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਉਦੈ’ ਗੈਲਰੀ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ 10 ਮਈ 1857 ਦੀ ਸਵੇਰ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਉਦੈ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸੇ ਦਿਨ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਉਦੈ ਤੋਂ 9 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਮੋਰਸ ਕੋਡ ਅਨੁਭਵ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਸੰਚਾਰ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

‘ਅੰਬਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ’ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕਲਾ 10 ਮਈ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿੱਚ 60ਵੀਂ ਅਤੇ 5ਵੀਂ ਨੇਟਿਵ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਮਰਸਿਵ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ‘ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਉਦੈ’, ‘ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਹਰਿਆਣਾ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ’ ਗੈਲਰੀਆਂ ਔਗਮੈਂਟਿਡ ਰਿਐਲਿਟੀ (ਏਆਰ), ਵਰਚੁਅਲ ਰਿਐਲਿਟੀ (ਵੀਆਰ) ਅਤੇ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿੰਨੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਕਾਵਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ੋਅ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ’ ਗੈਲਰੀ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਉਦੈ’ ਗੈਲਰੀ ਏਆਰ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿੱਚ ਭੜਕੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਗਈ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ’ ਗੈਲਰੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ 1857 ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਤ ਕਲਾ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਵਹਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ 360-ਡਿਗਰੀ ਇਮਰਸਿਵ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪਸਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ, ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈਆਂ’ ਗੈਲਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਠ ਜੇਲ੍ਹ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗੇਟ, ਬਰੇਲੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਬਿਠੂਰ ਘਾਟ ਅਤੇ ਝਾਂਸੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਸਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

‘ਸੁਰੰਗ’ ਗੈਲਰੀ ਇੱਕ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਇਮਰਸਿਵ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਹਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜਣ ਦੇ ਸਾਹਸੀ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਟਾਰਚ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਇਹ ਗੈਲਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ।

‘ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ’ ਗੈਲਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਦਮਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਹਿਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਾਥਾ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਬਲੀਦਾਨ’ ਗੈਲਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੌਨ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਫਾਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

‘ਨਤੀਜੇ’ ਗੈਲਰੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ 1857 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦਰਸ਼ਕ ‘ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ’ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ – ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਕ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ – ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਲਾਟ – ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

22 ਗੈਲਰੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। 63 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਸਮਾਰਕ ਟਾਵਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਰਸ਼ਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਅਮਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਲਿਫ਼ਟ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ 13ਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਇਮਰਸਿਵ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਅਨੁਭਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਰਸ਼ਕ ਰੈਂਪ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਹਨ, ਡਿਜੀਟਲ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਪੈਨਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਝਲਕੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕੈਫੇ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਥੀਏਟਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,500 ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਇੱਥੇ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਵਾਟਰ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ ਟਾਵਰ ’ਤੇ ਦਿਖਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕੀ ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ ਸ਼ੋਅ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਹੇਠਾਂ 1857 ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਦਰਸ਼ਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ 300 ਸੀਟਾਂ ਵਾਲਾ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਫੂਡ ਕੋਰਟ, ਲਗਭਗ 600 ਕਾਰਾਂ ਲਈ ਡਬਲ-ਬੇਸਮੈਂਟ ਪਾਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੈਲੀਪੈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ – ਇਹ 1857 ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ, ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਰਕ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਾਹਸ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ।