ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਰਿਹਾ?
ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਹਾਂਸਲ ਕੀਤੀ ਡਿਗਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਬਦਲਦੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ ਜੋ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਗਣਿਤ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ, ਅੰਕੜਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਣ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ, ਟੀਮ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਨਸਾਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਾ, ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮਰੱਥਾ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਸਾਧਨਾਂ, ਅੰਕੜਿਆਂ, ਏ-ਆਈ ਅਤੇ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਕੰਮਕਾਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹੀ ਉਹ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲਾ ਪਾੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਵਾਧੇ ਵਿਚਲਾ ਅਸੰਤੁਲਨ’ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਿਰਤ ਸੰਗਠਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਅਸੰਤੁਲਨ ਸਿਰਫ਼ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੋਣਾ, ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੋਣਾ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਹੁਨਰ ਦੀ ਘਾਟ, ਕਿਰਤ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰੀ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਡਾਕਟਰੀ, ਵਪਾਰ, ਕਲਾ, ਵਿਗਿਆਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਨ।
ਇਹ ਵੰਡ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਕੰਮਕਾਜੀ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਹਕ, ਸਾਥੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵਕੀਲ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਕੇਵਲ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਕੜਿਆਂ, ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਸਾਧਨਾਂ, ਏ-ਆਈ , ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕੰਮਕਾਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਮਝ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਿਰਫ‘ਤਕਨੀਕੀ’ ਜਾਂ ‘ਗੈਰ-ਤਕਨੀਕੀ’ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਮੰਚ ਦੀ 2025 ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਤੱਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਖ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਲਚਕੀਲਾਪਣ, ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ , ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਖਰਤਾ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੁਣਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਾਡੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਾਰਜ ਹੁਣ ਮਸ਼ੀਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਏ-ਆਈ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਿਰਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀ 2026 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਏ-ਆਈ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਾਲ ਕੰਮਕਾਜੀ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੁਨਰ, ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਏ-ਆਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਲੋੜ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਵਿਦਿਆ-ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਆਧੁਨਿਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਬਣਦੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ, ਹਮਦਰਦੀ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਟੀਮ-ਕੰਮ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ‘ਨਰਮ ਹੁਨਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਆਮ ਸਮਝ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਬਾਲਗ ਹੁਨਰ ਸਰਵੇਖਣ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਤਨਖ਼ਾਹ ਅਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੰਮਕਾਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਵਰਾਂਦਰੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ, ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਖਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ। ਅਸਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਢੁਕਵੇਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਉਣਾ, ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਆਲੋਚਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਕ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਕਾਬਲ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਮਾਹਿਰ ਜੇ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਆ ਬੁਲਾਰਾ ਜੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੋਣ ਦੀ ਕਵਾਲਟੀ , ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਏ-ਆਈ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਹੀ ਕਿ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਕਨੀਕੀ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੁਨਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਰਹੀ ਹੈ?
ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਘਟਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰ ਸਮਝਣਾ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਚ ਹੈ। ਕਏ-ਆਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਖਲਾਕੀ , ਕਾਨੂੰਨੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਮਰੀਜ਼ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ, ਉਸਾਰੂ ਸੋਚ, ਗੱਲਬਾਤ , ਸਹਿਯੋਗ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਮਝ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿੱਖਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ‘ਟੀ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਯੋਗਤਾ’ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਹਿਰਾਈ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਟੀ’ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਧਰ ਵੱਲ ਤਰੱਕੀ ਲਕੀਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਡਾਕਟਰੀ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ।
ਇਸ ਦੀ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਲਕੀਰ ਵਿਆਪਕ ਸਮਝ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਵਿਦਿਅਕ ਗਿਆਨ , ਗੱਲਬਾਤ , ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ, ਟੀਮ-ਕੰਮ, ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਮਕਸਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝ ਸਕੇ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬੋਲਚਾਲ, ਤਕਨੀਕੀ ਲਿਖਤ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਵੀ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ, ਅੰਕੜਾ-ਪੜਚੋਲ , ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਖੋਜ, ਏ-ਆਈ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰੀ ਤਰਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਕਦਮ ਅੰਤਰ-ਵਿਆਹੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਿਹਾਰਿਕ ਪੱਖ, ਕਸਟਮਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਪੱਖ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ।
ਚੌਥਾ—ਸਿਰਫ਼ ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਣਾਇਆ, ਕਿਹੜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕੀਤੀ, ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਂਦਾ—ਇਹ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇ।
ਪੰਜਵਾਂ—ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਬਦਲਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ- ਕਾਬਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ , ਹੁਨਰ-ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੱਧ ਤੇ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮ, ਨਵੀਂ ਸੋਚ/ਨਵੀਂ ਕਾਢ ,ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਚਾਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਵਾਲ ਹੈ।
ਜੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਡਿਗਰੀ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹੇ ਤਾਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਲ ਦੀ ਘਾਟ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ ।
ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ‘ਡਿਗਰੀ ਸਬੰਧੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ’ ਤੋਂ ‘ਹੁਨਰ ਸਬੰਧੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ’ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਪਰ ਹੁਨਰ ਆਧਾਰਿਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਡਿੰਗ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਤਾਲੀਮ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੁਨਰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਅਸਲ ਪਾੜਾ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਤਕਨੀਕੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵੰਡ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੇਮਤਲਬ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਏ-ਆਈ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤਰਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਪਵੇਗਾ। ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਸਿਸਟਮ ਕੰਮ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਮਦਰਦੀ, ਵਿਹਾਰਿਕ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਸਹਿਯੋਗ, ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿੱਖ ਉਸ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ।
ਇਹੀ ਅੱਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਅਗਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ,ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ, ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀਧਾਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਦਲਦੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਮਨੁੱਖ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
