ਇਨਸਾਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿਸ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਸੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਦਾ ਰਾਹ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਖੋਜ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਫੈਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ, ਸਰੀਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰਸਤੇ ਅਪਣਾਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਲੱਭਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਰਫ਼ੀਲੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੌਨ ਧਾਰਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਰਤ ਰੱਖੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਿਰਮਲ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਕਿਸੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਰ ਕਠਿਨ ਯਤਨ ਉਸ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਰਸਮ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੋਜ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤਿਆਗ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਸਮੱਸਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਹੀ ਮਕਸਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਿਆਗ ਦਾ ਅਰਥ ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਤਿਆਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਮਾਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨਵੇਂ ਬੰਧਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ. ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ, ਤਪੱਸਿਆ, ਸਾਧਨਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰਲਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਹਉਮੈ ਆਪਣਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।
ਏਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜਾ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਕਿਹੜੇ ਬਦਲਾ ਜੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਓਮੇ ਵੱਦਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਧਿਕਤਮ। ਕੀ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਿਆਲੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ? ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਇਹ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਥਾਵਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ, ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੀਮਾਵਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਵਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਕਣ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਲਾਇਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਖੋਜ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਮਝ, ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਪੜਚੋਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਮੂਰਤੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜੂਦ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਘਰ ਪਰਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਾੜਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ ਇੱਥੇ, ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ।
ਆਧੁਨਿਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਓਸ਼ੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਬੱਧ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਡਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਦੇ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਾਲਚ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਈ ਵਾਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬਚੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਬਣਾਈਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ, ਸੱਚਾ ਆਚਰਨ, ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮਾਂ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਰਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੰਕਾਰ, ਲਾਲਚ, ਕਪਟ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਕਾਂਤ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਬੇਮਤਲਬ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੈਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹਿ ਭਾਵ ਬੇਲੋੜੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੋਧ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਸਵਾਲ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲਾਲਚ, ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਹਿੰਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਬੋਲਾਂ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਪਰਿਗ੍ਰਹਿ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਘੱਟ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਸ ਮਾਨਸਿਕ ਪਕੜ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣਾ ਅਧੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਧਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਲਚ ਬਾਰੇ ਸਚੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਲੂਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਡਰ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਰਸਮ, ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਸ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਆਸਥਾ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅੰਨ੍ਹੀ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਮੰਗੀ ਜਾਵੇ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਉੱਥੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਨੁਮਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਦਵੀ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ। ਵਿਵੇਕ ਆਸਥਾ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਧੋਖੇ, ਡਰ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਹਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਿਰਵਾਣ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪਕੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਸਾਡੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੋਜ ਸਾਡੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ?
ਜੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਮਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਜੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ? ਜੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ? ਜੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਧਨ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਾਂ?
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਦਇਆ, ਸੱਚਾਈ, ਨਿਆਂ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਲਿਆ? ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਬੈਠੇ? ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਬਦਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਲਿਆ?
ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚੁਣੌਤੀ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਮਠਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਜਾਂ ਇਕਾਂਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਚਾਈ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਗਿਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਰਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਪਿਆਰ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਰਸਤੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਿਆਲੂ, ਸੱਚਾ, ਨਿਮਰ, ਨਿਆਂਪਸੰਦ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
