ਉਮਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਵਾਲੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਥਾ ਖ਼ਤਮ – ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ
ਪੰਜਾਬ: 10 ਜੂਨ 2026 (ਮਨੋਜ ਵਰਮਾ) ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (PSEB) ਨੇ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮੈਰਿਟ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ (ਬਰਾਬਰ) ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਰਿਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ (ਸੰਯੁਕਤ) ਰੈਂਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਟਾਈ-ਬ੍ਰੇਕਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਮਿਤੀ (ਉਮਰ) ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
“ਸਿਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ” ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਫੈਸਲਾ
ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੰਘੀ 31 ਮਈ ਨੂੰ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹ “ਸਿਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ” ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ 8ਵੀਂ, 10ਵੀਂ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਟੌਪਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਰਦ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਰੈਂਕ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅੰਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿਰਫ਼ ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਰਿਟ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਨ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਨੋਟਿਸ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ ਨੇ PSEB ਦੀ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
‘ਬਰਾਬਰ ਅੰਕ ਮਤਲਬ ਬਰਾਬਰ ਰੈਂਕ’: ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ
ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ ਨੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ:
“ਟੌਪਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਬਰਾਬਰ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਣਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਰੈਂਕ ਦੇ ਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਬਰਾਬਰ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਬਰਾਬਰ ਰੈਂਕ’ ਹੋਵੇਗਾ।”
ਰੱਟਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਨਕਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ‘ਚ ਬਦਲਾਅ
ਰੈਂਕਿੰਗ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। “ਸਿਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ” ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਫੀਡਬੈਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਰੱਟੇਬਾਜ਼ੀ’ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਬੋਰਡ ਵਿਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ‘ਯੋਗਤਾ-ਅਧਾਰਤ (Competency-Based) ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰਾਂ’ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ: ਹੁਣ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸਮਝ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ (Analytical) ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ।
ਨਕਲ ‘ਤੇ ਲਗਾਮ: ਨਵੇਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰਾਂ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾਧੜੀ ਅਤੇ ਨਕਲ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਾਮਾਤਰ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੋਚਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਅਤੇ ਨਕਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਖ਼ੁਦ-ਬ-ਖ਼ੁਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।
