ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: 5 ਜੂਨ(ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ): ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ (Public Health) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਪੋਸ਼ਣ’ (Malnutrition) ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ‘ਘੱਟ ਪੋਸ਼ਣ’ (Under-nutrition) ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਾਰਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ‘ਮੋਟਾਪਾ ਅਤੇ ਵੱਧ ਪੋਸ਼ਣ’ (Over-nutrition) ਵੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਕਟ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੋਹਰੀ ਚੁਣੌਤੀ (Double Burden of Malnutrition) ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ
ਸਿਹਤ ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ:
ਘੱਟ ਪੋਸ਼ਣ (Under-nutrition): ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੱਦ ਛੋਟਾ ਰਹਿ ਜਾਣਾ (Stunting), ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਜ਼ਨ ਘੱਟ ਹੋਣਾ (Wasting) ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਲੁਕਵੀਂ ਭੁੱਖ (Hidden Hunger): ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਟਾਮਿਨਾਂ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਆਇਰਨ, ਜ਼ਿੰਕ, ਵਿਟਾਮਿਨ-A) ਦੀ ਕਮੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕਮੀ (Anemia) ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵੱਧ ਪੋਸ਼ਣ (Over-nutrition): ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੈਲੋਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਜੰਕ ਫੂਡ ਦੇ ਸੇਵਨ ਕਾਰਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਮੋਟਾਪਾ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੂਗਰ (Diabetes), ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਗੈਰ-ਛੂਤਕਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (NCDs) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ
ਇਸ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਸਮੁੱਚੀ ਪੋਸ਼ਣ ਰਣਨੀਤੀ’ (Comprehensive Nutritional Strategy) ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ:
ਫੂਡ ਫੋਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ (Food Fortification): ਲੁਕਵੀਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਆਮ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚੌਲ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਨਮਕ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਇਰਨ, ਫੋਲਿਕ ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ-12 ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਫਰੰਟ-ਆਫ-ਪੈਕ ਲੇਬਲਿੰਗ (Front-of-Pack Labeling): ਮੋਟਾਪੇ ਅਤੇ ਵੱਧ ਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪੈਕਟ ਬੰਦ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਚੇਤਾਵਨੀ ਲੇਬਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ ਕਿ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਖੰਡ, ਨਮਕ ਜਾਂ ਚਰਬੀ (Fat) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ ਨੀਤੀ: ਮਿਡ-ਡੇ-ਮੀਲ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਭਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੋਸ਼ਣ-ਯੁਕਤ ਖੁਰਾਕ (ਜਿਵੇਂ ਮੋਟਾ ਅਨਾਜ/ਮਿਲਟਸ, ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਆਂਡੇ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਕ ਫੂਡ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ‘ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ।
ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ‘ਪੋਸ਼ਣ ਅਭਿਆਨ’ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤਹਿਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ: “ਸਿਹਤ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ‘ਭੁੱਖਮਰੀ’ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਸਹੀ ਪੋਸ਼ਣ’ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਘੱਟ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਦੀ ਇਸ ਦੋਹਰੀ ਮਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਿਆ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ‘ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ।”
