ਪਿਆਰ, ਮੁਹੱਬਤ, ਇਸ਼ਕ, ਨੌਕਰੀ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਅਹਿਸਾਸ, ਸਹਾਇਤਾ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ, ਦੋਸਤੀ, ਮੋਹ, ਗੁੱਸਾ, ਹਾਦਸਾ, ਇਤਫ਼ਾਕ, ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਤਦਬੀਰ—ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਲਾਭ, ਨੁਕਸਾਨ, ਲੋੜ, ਮੌਕਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਹਰ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਮੁੱਲ ਹੈ?
ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਬੱਚਾ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦੇਵੇਗਾ। ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੋਸਤ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਲਾਭ ਦੇਵੇਗਾ। ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰੇਗਾ।
ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ—“ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਨੈਟਵਰਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਉਪਯੋਗੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਦੋਂ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਂਝ ਤੋਂ ਸੌਦੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਸਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋਸਤ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਕਸਰ ਜਾਤ ਪਾਤ ਤੋ ਹਟ ਕੇ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮਦਨ, ਜਾਇਦਾਦ, ਸਮਾਜਕ ਹੈਸੀਅਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਲਾਭ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ “ਨੈੱਟਵਰਕ” ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਪਿਆਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਡੇਟਿੰਗ ਐਪਾਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਵਿਗਿਆਪਨ, ਨਿੱਜੀ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਅਤੇ ਦਿੱਖ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ “ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ” ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਪੇਸ਼ੇ, ਆਮਦਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਦਰਜੇ ਰਾਹੀਂ ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਪਾਰਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਜ਼ਰੂਰ ਵਧੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਉਲਟ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। 2026 ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਂਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭੁਗਤਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਸਮਾਜਕ ਜੁੜਾਅ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਕਾਲਾ-ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੀ ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ. ਅੱਜ “ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ” ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਹੁਨਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਪੂੰਜੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਜਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਰੀਕ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਨੈੱਟਵਰਕ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਜੇ ਹਰ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਰੂਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਸ਼ਾਇਦ “ਸਹਾਇਤਾ” ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ।
ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹਿਸਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—“ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਕਦੋਂ ਆਵੇਗਾ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦਦ “ਨੇਕੀ” ਤੋਂ “ਨਿਵੇਸ਼” ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਖੋਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਖੁਸ਼ੀ ਰੀਪੋਰਟ 2025 ਨੇ ਦਾਨ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅਜਨਬੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਸੋਸ਼ੀਅਲ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਮਦਦ ਬਿਨਾਂ ਹੱਦ ਦੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਦਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਪਸੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਤਨਖ਼ਾਹ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ “ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?” ਦਾ ਜਵਾਬ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—“ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ?”
ਇਸ ਨਾਲ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਸਵੈ-ਮੁੱਲ ਦਾ ਸੰਕਟ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧ ਸਮਰੱਥਾ , ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਖੁਸ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਜੁੜਾਅ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਹਿਯੋਗ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ. ਮਨੁੱਖੀ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਪੋਸਟ, ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਵੀਡੀਓ. ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ “ਦਿਖਾਉਣ” ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਅਸਲੀ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਲ ਫ਼ਰਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਦੁਖੀ ਦਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਨਾਲੋਂ ਸੇਵਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਸਮੱਸਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਮਾਪਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ।
ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਹਿੱਤ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਹਿੱਤ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੋਸਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੋਸਤ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪਛਾਣਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਪਛਾਣਨਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਪਾਰੀ ਸੋਚ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਮੌਕਾ” ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕ ਹਾਦਸਾ -ਕਿਸੇ ਲਈ ਦੁੱਖ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਖ਼ਬਰ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਾਰੋਬਾਰ।
ਇੱਥੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸਮਾਜਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੱਖ ਹੈ।
ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ “ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲੇਗਾ।” ਫਿਰ ਤਦਬੀਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ“ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ, ਰਾਹ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਮੌਕਾ ਪਛਾਣੋ, ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੋ, ਨਤੀਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰੋ ਆਨੰਦ ਮਾਣੋ।
ਇਸ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਂਝ, ਕਿਸਮਤ, ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵਰਗੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਭਰੋਸਾ ਘਟਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ-
“ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਚੰਗਾ ਹੈ?”
“ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?”
“ਇਹ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?”
ਇਹ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਸਮਾਜਕ ਜੁੜਾਅ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਬਲੂ ਐਚ ਉ ਦੀ 2025 ਕਮੀਸ਼ਨ ਓਨ ਸੋਸ਼ਲ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਸਿਹਤ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਅਬਲੂ ਐਚ ਉ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਖੁਸ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ 2025 ਅਨੁਸਾਰ 2023 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 19 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਣ. ਇਹ ਅੰਕੜਾ 2006 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 39 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੰਪਰਕ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਾਅ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਨੇ ਦੂਰੀ ਘਟਾਈ, ਇਕੱਲਾਪਣ ਨਹੀਂ
ਅੱਜ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ,ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਖੁਸ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਾਜਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਪੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸੰਪਰਕ ਬਹੁਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੁੜਾਵ ਘੱਟ।
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਅੱਜ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਸਵਾਰਥੀ ਹੈ, ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਜਨਬੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਦੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੋਸਤਾਂ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਖੁਸ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਹਾਇਤਾ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ “ਕਾਰੋਬਾਰ” ਨਹੀਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਹੈ।
ਕਾਰੋਬਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲਾਭ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜੇ ਪੈਸਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ:
ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਕੌਣ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੌਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੌਣ ਹੱਥ ਫੜਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਗਲਤੀ ਹੋਈ, ਕੌਣ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਪਿੱਠ ਮੋੜੀ, ਕੌਣ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
ਇਹੀ ਉਹ ਦਾਇਰਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਪਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਜ਼ਾਰ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਪੇਸ਼ੇਵਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ।
ਸਮਾਂ ਵਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ,ਪਰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ।
ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ,ਪਰ ਸੱਚੀ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ।
ਸੇਵਾ ਪੇਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ,ਪਰ ਦਇਆ ਸਿਰਫ਼ ਸੌਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ,ਪਰ ਭਰੋਸਾ ਖਰੀਦਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਨੇੜਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਸੋਨਾ, ਜ਼ਮੀਨ, ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਹੀਂ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਦੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ।
ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ—
ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ,
ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ,
ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਭਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ,
ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਹੀ ਉਹ ਹੱਦ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
