ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਪਾਦਕੀ |
ਤਕਨੀਕੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਅਣਕਹੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ
ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਬਦਲੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਦਾ ਨਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਤਜਰਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਮਾਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇਗਾ?
ਅੱਜ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਸੌਖਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਾਗਤ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਨਤੀਜੇ ਹਾਂਸਿਲ ਕਰਨ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਕੱਢਣਾ, ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ, ਈ-ਮੇਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਖਰੜੇ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਉਹ ਕੰਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦਫ਼ਤਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਗੁਰ ਸਿੱਖਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਕੰਮ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਏਆਈ ਏਜੰਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਮੁੱਦਾ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਰਾਹ ਹੀ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 2026 ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਕਾਗਨੀਜੈਂਟ ਅਤੇ ਪੀਅਰਸਨ (ਕਾਗਨੀਜੈਂਟ ਅਤੇ ਪੀਅਰਸਨ ਦੇ ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਹਵਾਲਾ AI ਕਾਰਨ ਮੁੱਢਲੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਮ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ 37 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕੰਮ ਏਆਈ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 33 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੜਚੋਲ ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ 750 ਸੀਨੀਅਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੁਲਾਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗਰਟਨਰ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ 22 ਫ਼ੀਸਦੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਆਗੂ ਨੇ ਏਆਈ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਮੁੱਢਲੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਭਰਤੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ 22 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਨਵੀਂ ਭਰਤੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਡਿਜੀਟਲ ਇਕੋਨੋਮੀ ਲੈਬ ਦੇ 2026 ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 22 ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ, ਏਆਈ ਨਾਲ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਿਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ 19 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪਾੜਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਭਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਪੂਰਾ ਅੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਏਆਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਵੇਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ’ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣਗੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਬਣਨ ਦਾ ਰਾਹ ਸਿੱਧਾ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨਾਲ ਦਲੀਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਲੇਖਾਕਾਰ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵੀ ਛੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਮੁੱਢਲੇ ਕੰਮ ਭਾਵੇਂ ਦਿਖਣ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਨ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਪਛਾਣਨ, ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੰਪਨੀ ਕਹੇ ਕਿ ਹੁਣ ਨਿਚੋੜ ਏਆਈ ਬਣਾਏਗੀ, ਅੰਕੜੇ ਏਆਈ ਛਾਂਟੇਗੀ, ਖਰੜਾ ਏਆਈ ਲਿਖੇਗੀ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਏਆਈ ਕਰੇਗੀ, ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕੀ ਮਿਲੇਗਾ? ਜੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮਾਹਰ ਪੜਚੋਲਕ ਵਾਂਗ ਸੋਚਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਮੀਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਹੈ।
ਗਾਰਟਨਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪੜਚੋਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਮਾਹਿਰ ਲੱਭਣੇ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਾਹਿਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।
ਇਹ ਉਸ ਮਾਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਫਲ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਅੱਜ ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਸ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੱਲ੍ਹ ਫਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇਗਾ? ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਮੇਂ, ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ’ਤੇ ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਏਆਈ ਕਿਸੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦਾ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੋਜ, ਨਵੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਗਾਹਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਕਿਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਵੇਗਾ “ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨੀ ਦੇ” ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ?
ਜੇ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਕਾਰਜ-ਸਮਰੱਥਾ ਵਧੇ, ਪਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਘਟਣ, ਕੰਮ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਧਣ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸਮਾਂ ਸੁੰਗੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੁਨਰ ਦਾ ਲਾਭ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਿਰਤ ਸੰਗਠਨ (ਆਈਐਲਓ ) ਦੀ ਜੂਨ 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜ-ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਏਆਈ ਨਾਲ ਕਰਨ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਲਾਭ ਅਸਲ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਧ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇੱਥੇ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਕਿੰਨਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਵੱਲੋਂ ਬਚਾਏ ਗਏ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ‘ਐਂਟੀ-ਐਫ਼ੀਸ਼ੈਂਸੀ’ ਜਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼, ਮਾਪਣਯੋਗ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਦੂਰੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਆਲਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ।
ਕਾਗਜ਼ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠਣਾ, ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨਾ, ਹੱਥੀਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਣਾ, ਡਾਇਰੀ ਲਿਖਣਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਦੇ ਸੈਰ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ-ਟੀਚੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਵੀ ਪਾਉਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੂਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ‘ਐਨਾਲੌਗ ਵੈੱਲਨੈੱਸ’ ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਆਰਾਮ ਅਗਲੇ ਕੰਮ ਲਈ ਤਾਕਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਬਣ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਣ ਹੈ?
ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਮਸਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਡਿਗਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ, ਸਿਖਲਾਈ, ਆਰਥਿਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਕਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਏਆਈ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੱਲ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਦੂਰੀ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ। ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ, ਤੱਥ-ਜਾਂਚ, ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਏਆਈ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ, ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਨਰ-ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਘੰਟੇ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵੰਡਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿਣ, ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਕੰਮ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਦੇਣ। ਨਾਲ ਹੀ, ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲਏ ਜਾ ਸਕਣ।
ਏਆਈ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀ ਢੰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ, ਸੋਚਣ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੇ ਹੋਰ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ। ਹਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਮੁੱਢਲਾ ਕੰਮ ਬੇਮਤਲਬ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹੀ ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਵੱਡੀ ਸੂਝ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਆਗੂ ਹਨ। ਜੇ ਅੱਜ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ।
ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਰੱਕੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਦਰ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰੋਬਰਟ ਹੀ ਹੋਣਗੇ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
