ਰਾਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸਮਾਨੀ ਇਲਾਜ, ਦੋਸਤ ਬਣੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਸਾਜ਼
ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਪਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਜਨਮੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਕ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਵਾਨੀ, ਹਵਾ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ, ਵਰਖਾ ਦੀ ਟਿਪ-ਟਿਪ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਲੈਅ / ਸੁਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਇਸ ਲੈਅ ਨੂੰ ਸੁਰ ਦਿੱਤਾ, ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਰਾਗ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਰਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾ, ਯਾਦ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਢੰਗ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਗ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੁਰ-ਵਿਧਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲ, ਸੁਰ-ਸੰਬੰਧ, ਠਹਿਰਾਅ, ਲੈਅ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰ, ਤਾਲ, ਲੈਅ, ਧੁਨੀ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਬਣਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਕੀ ਰਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧੁਨੀ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਭਾਵਨਾ, ਯਾਦ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਲ / ਤੰਤਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪੜਚੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਫ਼ਾ, ਥੀਟਾ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਰਗੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਅਜੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਹੀ ਹਨ।
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਰਾਗ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ‘ਰਗ’ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਖੋਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗੀ ਸਰਗਰਮੀ, ਤਣਾਅ-ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੇ ਢੰਗ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸੀਮਿਤ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ 140 ਸਿਹਤਮੰਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਆਂ ਕੀ “ਤੋੜੀ, ਮਾਲਕੌਂਸ ਅਤੇ ਪੂਰੀਆ” ਵਰਗੇ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀਆ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਤੰਤਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੀਆਂ ਕੀ ਤੋੜੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀਆ ਦੌਰਾਨ ਉਤੇਜਨਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਇਹ ਖੋਜ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣਾ’ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੋਈ ਰਾਗ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜਾਂ ਉਤੇਜਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ , ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਾਗ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ 31 ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਗਾਉਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸੁਰ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗੀਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਸੁਰ, ਲੈਅ, ਉਚਾਰਣ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਧੁਨੀ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬਾਹਰੀ ਉਲਝਣਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧੁਨੀ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਰ ਅਤੇ ਲੈਅ ਸਾਹ ਦੀ ਗਤੀ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਜ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ-ਇਲਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੜਤਾਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਲਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਨਿਪਟਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਭਵ ਲਾਭਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ-ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। 2025 ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਹੂਪੱਖੀ ਪੜਚੋਲ ਵਿੱਚ 51 ਖੋਜਾਂ ਦੇ 93 ਪ੍ਰਭਾਵਕ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿੰਤਾ ਉੱਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਲਾਭ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਸਰੀਰਕ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਧੁੰਦਲਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਦਵਾਈ ਕਹਿਣਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜੇ ਖੋਜ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਪੜਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ, ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ “ਆਨੰਦਭੈਰਵੀ” ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸਰਜਰੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ-ਨਿਵਾਰਕ ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਤਰਤੀਬਬੱਧ ਜਾਂਚ ਨੇ ਚਿੰਤਾ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਨਬਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਤੀਜਤਨ ਲਾਭ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਸਬੂਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਦਰਅਸਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਰਾਗ-ਇਲਾਜ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਰਾਗ, ਕਿਹੜੀ ਲੈਅ, ਕਿਹੜੀ ਆਵਾਜ਼, ਕਿਹੜਾ ਸਮਾਂ, ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਦੂਜੇ ਲਈ ਉਕਤਾਹਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕ ਪਸੰਦ, ਸੰਸਕਾਰ, ਯਾਦਾਂ, ਉਮਰ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਆਦਿ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵਰਖਾ ਕਰਾਉਣ, ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸੰਕੇਤਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਹੈ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ‘ਇਲਾਜ ’ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਦੀਆਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਧਿਅਮ, ਕੰਮ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚੁੱਪ ਵੀ ਅਜਨਬੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਧੁਨੀ-ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਰਾਗ-ਵਿਧਾਨ ਅੱਜ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਵੀ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਖੋਜ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਿਆਨ-ਸਬੰਧੀ ਮਿਆਰ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤਣਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਖੂਨ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਹਾਰਟ-ਰੇਟ ਵੈਰੀਏਬਿਲਿਟੀ, ਤਣਾਅ-ਸੰਬੰਧੀ ਹਾਰਮੋਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਥੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ, ਸ਼ਰੀਰਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਆਰਥਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਪਰਿਵਾਰਿਕ , ਨਿੱਜੀ, ਕਿੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ , ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦਬਾਵ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮਾਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੰਤਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਹਾਈ ਹੈ ਇਸੇ ਲੜੀ ਤਹਿਤ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਹੋਰ ਢੁੰਗਾਈ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਸਮਝਣ , ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਰਾਗ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸੁਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਤਰਤੀਬਕ ਧੁਨੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦ, ਸੁਰ, ਭਾਵਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ/ਪੜ੍ਹਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿ ਸਿਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਦਾ ਜਵਾਬ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਉਹ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋ ਬੇਗਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਪਲ ਰਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ—ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਾਗ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਹੈ।
ਲੋੜ ਹੈ ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ‘ਰਾਗ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਇਲਾਜ , ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖ-ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
