ਟੋਕੀਓ, 20 ਅਕਤੂਬਰ (ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ): ਜਪਾਨ ਨੇ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਚੰਦਰਮਿਆਂ ਫੋਬੋਸ ਅਤੇ ਡੀਮੋਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਪੁਲਾੜ ਮਿਸ਼ਨ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਰਟੀਅਨ ਮੂਨਜ਼ ਐਕਸਪਲੋਰੇਸ਼ਨ (MMX) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਗਲ ਦੇ ਚੰਦਰਮਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਦੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਏਜੰਸੀ ਜਾਕਸਾ (JAXA) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਸ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀਆਂ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਦੇ ਤਨੇਗਾਸ਼ਿਮਾ ਟਾਪੂ ਸਥਿਤ ਮੁੱਖ ਪੁਲਾੜ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲਗਭਗ 57.8 ਕਰੋੜ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਤਹਿਤ ਫੋਬੋਸ ’ਤੇ ਇੱਕ ਰੋਬੋਟਿਕ ਰੋਵਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣਗੇ। ਫੋਬੋਸ ਮੰਗਲ ਦੇ ਦੋ ਚੰਦਰਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਆਲੂ ਵਰਗੀ ਅਸਮਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਫੋਬੋਸ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀ ਚੰਦਰਮਾ ਡੀਮੋਸ ’ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਨਮੂਨੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ‘ਆਈਡੇਫਿਕਸ’ (Idefix) ਨਾਮਕ ਛੋਟਾ ਰੋਵਰ ਫੋਬੋਸ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਰੋਵਰ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਓਵਨ ਜਿੰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਫੋਬੋਸ ’ਤੇ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉੱਛਲਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੋਵਰ ਲਗਭਗ 100 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੁੱਖ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਚੁਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੱਖ ਲੈਂਡਰ 2028 ਜਾਂ 2029 ਵਿੱਚ ਫੋਬੋਸ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਉਤਰੇਗਾ। ਇਹ ਉੱਥੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਘੰਟੇ ਰਹਿ ਕੇ ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵੈਕਿਊਮ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਗ੍ਰਾਮ ਮਿੱਟੀ, ਧੂੜ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਡੀਮੋਸ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਲੰਘ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ 2030 ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ 2031 ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ ਕਿ ਫੋਬੋਸ ਅਤੇ ਡੀਮੋਸ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਸਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਛੋਟੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਦੀ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਆਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਣ ਦੀ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫੋਬੋਸ ਦੀ ਘੱਟ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਸਤ੍ਹਾ ਕਾਰਨ ਰੋਵਰ ਅਤੇ ਲੈਂਡਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਾਰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਸ ਦੇ ਫੋਬੋਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਪਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਐਸਟਰਾਇਡ ਨਮੂਨਾ-ਵਾਪਸੀ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੀਨ ਨੇ 2028 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮੰਗਲ ਨਮੂਨਾ-ਵਾਪਸੀ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਨਾਸਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਸੀਵਰੈਂਸ ਰੋਵਰ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜਪਾਨ ਦਾ ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਗਲ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਨਮੂਨੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨਾਂ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਲਈ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
