ਦੇਸ਼:8ਜੁਲਾਈ (ਛਤਰਪਾਲ ਸਿੰਘ):ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਦਲਾਅ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਰੁਝਾਨ ਵਧਿਆ ਹੈ। 2023 ਤੋਂ 2026 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 86 ਲੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਨਿੱਜੀ ਗੈਰ-ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ (Unaided) ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 88 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਧ ਗਈ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਦਾਖ਼ਲਾ 2025-26 ਵਿੱਚ 24.72 ਕਰੋੜ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 24.80 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ 8.26 ਲੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵੱਡੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਘਟ ਕੇ 11.89 ਕਰੋੜ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 9.89 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।
ਦਾਖ਼ਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ (Retention) ਦੀ ਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਰਿਟੇਨਸ਼ਨ ਦਰ 83.7 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਦਰ 51.9 ਫੀਸਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਕੂਲੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਕੜੇ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 14.67 ਲੱਖ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ 1.03 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਅਧਿਆਪਕ ਅਨੁਪਾਤ (Pupil-Teacher Ratio) ਸੁਧਰ ਕੇ 24 ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜ਼ੀਰੋ ਦਾਖ਼ਲੇ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 5,663 ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਘਟ ਕੇ 1.01 ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਯੂਨਿਫਾਈਡ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਫਾਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਪਲੱਸ (UDISE+) ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਕ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਡਾਟਾਬੇਸ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਦਾਖ਼ਲਿਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
