ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਰਥ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਹਰ ਸਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਪੰਨਾ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਆਂ ਲਈ ਲੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੀ ਕਰਕੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਮੀਰੀ (ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਾਕਤ) ਅਤੇ ਪੀਰੀ (ਆਤਮਿਕ ਤਾਕਤ) ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ — ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਵੈ-ਅਧੀਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਕ ਨਿਯਮਿਤ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗੀ।
ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਬੰਦੀ-ਛੋੜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੜ੍ਹਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਮਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਰਤਨ, ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲਵਾਇਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਕਿਲਾ ਛੱਡਣਗੇ ਜਦੋਂ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣਗੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਇਆ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ “ਜਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਚੋਲਾ ਫੜ ਲੈਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 52 ਫੰਧਿਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ “ਬੰਦੀ-ਛੋੜ ਦਾਤਾ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਨਾਲ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ
ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਇਹ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁੱਗਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ — ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ।
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਦਰਭ
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਅਸਲ ਮੁੱਲਾਂ — ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦਇਆ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ — ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੋਤਾਂ, ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰਾਂ, ਸੇਵਾ ਲੰਗਰਾਂ ਅਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ — ਕਿ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਾਧਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਹੈ।
