ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ‘ਨਯਾ ਦੌਰ’ ਤੱਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਜੰਗ
“ਮਸ਼ੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਬਣੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਨਾ ਬਣੇ।”
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਹੀਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਫ਼ ਇੰਜਣ, ਬਿਜਲੀ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਰੋਬੋਟ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ(ਏ-ਆਈ) ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ—ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰੇਗੀ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਏ-ਆਈ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਤਿੱਖਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਉਸ “ਮਸ਼ੀਨਵਾਦ” ਨਾਲ ਸੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਕਰੇ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਧਾਏ, ਉਤਪਾਦਨ/ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖੁਦ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ “ਮਸ਼ੀਨ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜੀ?” ਸਵਾਲ ਸੀ, ਕੀ ਮਸ਼ੀਨ ਕਿਸ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਹੈ?
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਬਰਖਿਲਾਫ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਮਿਹਨਤ ਘਟਾਏ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਰਖੇ ਅਤੇ ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨ ਵਰਗੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ “ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ” ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਖੋਹ ਵੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਏ-ਆਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸੌ ਲੋਕ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੌ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕੌਣ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ? ਨਾ-ਕਿ ਏ-ਆਈ ਕਿੰਨੀ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ।
1957 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਆਰ. ਚੋਪੜਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਨਯਾ ਦੌਰ’ ਨੇ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ, ਜਦਕਿ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ, ਅਜੀਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਲਾਕਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬੀ.ਆਰ. ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਅਖ਼ਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਯਾ ਦੌਰ ਸੁਪਰਹੀਰੋ ਫ਼ਿਲਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਡਰਾਮਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਮਿਹਨਤ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਤਾਂਗੇਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ’ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਤੇਜ਼ੀ, ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਥ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਸ਼ੀਨ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਵਾਇਤੀ ਹੁਨਰ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਯਾ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਇਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ-ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ ਬਨਾਮ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬਨਾਮ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲਾਈਨ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ”ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ , ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। “ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਚ ਸੀ-
ਜੇ ਮਸ਼ੀਨ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਹੈ?
ਜੇ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵਧੇ ਪਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ?
ਜੇ ਕੰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਵਧੇ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਘਟ ਜਾਵੇ?
ਜੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦੇਵੇ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ?
ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਵਿਕਾਸ” ਕਹਿਣਾ ਕਿੰਨਾ ਕੂ ਠੀਕ ਹੈ?
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਉਹੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਆਧੁਨਿਕ “ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ” ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਅਚੰਭਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਇੱਥੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। “ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ, ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਅਸਲ ਜੜ ਹੈ” ਮੰਨ ਲਓ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਦਸ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨੌਂ ਘੰਟੇ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ?
ਗਾਧੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਇੱਥੇ ਸੀ ਕਿ
ਕੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਵੱਧ ਆਰਾਮ ਮਿਲੇਗਾ?
ਕੀ ਉਸਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਧੇਗੀ?
ਕੀ ਉਹ ਨਵਾਂ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖੇਗਾ?
ਕੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੀਆਂ?
ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਏਗਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ—“ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਿਆ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਾਲਚ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ-ਹਿੱਤ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਲੜਾਈ ਤਾਂਗੇ ਅਤੇ ਬੱਸ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।
ਅੱਜ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ—
ਕਲਰਕ ਬਨਾਮ ਐਲਗੋਰਿਦਮ।
ਡਰਾਈਵਰ ਬਨਾਮ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ।
ਅਨੁਵਾਦਕ ਬਨਾਮ ਏ-ਆਈ ।
ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਬਨਾਮ ਜਨਰੇਟਿਵ ਏ-ਆਈ ।
ਕਾਲ-ਸੈਂਟਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਨਾਮ ਚੈਟਬੋਟ।
ਲੇਖਕ ਬਨਾਮ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮਾਡਲ।
ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਵੀ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਾਇਦ “ਮੈਨ + ਮਸ਼ੀਨ” ਹੋਵੇਗੀ।
ਜਿਸ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਏ-ਆਈ -ਆਧਾਰਿਤ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਸੰਦ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਸਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤੇ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੱਡੇ ਡਾਟਾ-ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖੰਗਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਦਾ ਹੈ—
ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਬਣਾਏਗਾ?
ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤਹੈ- ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ
ਮਸ਼ੀਨ ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨ ਪੈਟਰਨ ਪਛਾਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨ ਲਿਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ—ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ।
ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿ “ਸਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੀ ਇਹ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਵੀ ਹੈ?” ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਵਾਲ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨ ਪਰਪੱਖਤਾ ਮਾਪ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨ ਪੈਦਾਵਾਰ / ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਛ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ।
ਇਹੀ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸੋਚ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਢੁਕਵੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਮੰਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਨਵੀਂ ਮਸ਼ੀਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਰੱਕੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਏ।
ਜੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਹੈ।
ਜੇ ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਹੈ।
ਜੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਹੈ।
ਜੇ ਇਹ ਅਪਾਹਜ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਦਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਰੁਕ ਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣਾਈ ਹੈ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਅਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਸੀ—ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਨਹੀਂ।
‘ਨਯਾ ਦੌਰ’ ਨੇ 1957 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਾਂਗੇ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ AI ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।
ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਜਿੱਤ ਉਦੋਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਾਏਗਾ।
ਕਿਉਂਕਿ—
ਮਸ਼ੀਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵੇਗਾ।
ਮਸ਼ੀਨ ਹਿਸਾਬ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੱਲ ਮਨੁੱਖ ਤੈਅ ਕਰੇਗਾ।
ਮਸ਼ੀਨ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਮ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗਾ।
ਮਸ਼ੀਨ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰਹੇਗੀ।
ਇਸ ਲਈ 1957 ਦਾ ‘ਨਯਾ ਦੌਰ’ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—
“ਮਸ਼ੀਨ ਕਿੰਨੀ ਅੱਗੇ ਚਲੀ ਗਈ?” ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ—“ਮਨੁੱਖ ਖੁਦ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ?”
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਦੀ ਦੀ ਅਸਲ ਇਨਕਲਾਬ ਐੱਲ ਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
“ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ।
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਇਨਕਲਾਬ ਹੈ।”
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁੰਗ
ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ (98552 21193)
