21 ਜੂਨ (ਹਰਸ਼ਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ):ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ‘ਯੋਗਾ’ ਅੱਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ‘ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਾ ਦਿਵਸ’ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਯੋਗਾ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੱਖ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸੂਡੋ-ਸਾਇੰਸ (ਝੂਠੇ ਦਾਅਵਿਆਂ) ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਲੋੜ
ਕੁਝ ਨਿਊਰੋਲੋਜਿਸਟਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੋਗਾ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਝੂਠੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਾਅਵੇ (ਸੂਡੋ-ਸਾਇੰਸ) ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇ-ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ ਕਿ “ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਨਾਲ ਲਿਵਰ ਜਾਂ ਪੈਨਕ੍ਰਿਆਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਾਦੇ (ਟੌਕਸਿਨ) ਨੁੱਚੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਯੋਗਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਫ਼ਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਯੋਗਾ ਦੇ 8 ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਫ਼ਾਇਦੇ
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗਾ ਦੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਦੱਸੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ:
- ਕੋਰਟੀਸੋਲ (ਤਣਾਅ ਹਾਰਮੋਨ) ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ਯੋਗਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਹਾਰਮੋਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਐਂਟੀਆਕਸੀਡੈਂਟਸ ਦਾ ਵਾਧਾ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀ ਰੈਡੀਕਲਸ (ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਕਣ) ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਐਂਟੀਆਕਸੀਡੈਂਟ ਐਨਜ਼ਾਈਮਜ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ: ਇਹ ਪੈਰਾਸੈਮਪੈਥੈਟਿਕ ਦਿਮਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ: ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਹਾਰਮੋਨ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਇਮਿਊਨਿਟੀ) ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ: ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ‘ਡੋਪਾਮਿਨ’ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ: ਸਕੈਨ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮਿਤ ਯੋਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਗ੍ਰੇ ਮੈਟਰ’ (ਦਿਮਾਗੀ ਸੈੱਲ) ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤਤਾ: ਯੋਗਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਂਹਪੱਖੀ (ਨੈਗੇਟਿਵ) ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾ: ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ: ਭਾਵੇਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਯੋਗਾ ‘ਤੇ ਖੋਜ ਅਜੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਲਚਕਤਾ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਿਖਿਅਤ ਯੋਗਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
