ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ
ਬਰਸੀ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼: (ਮਨੋਜ ਵਰਮਾ) :
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। 30 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਬਾਪੂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ-ਕਥਨੀ ਦੀ ਸਾਂਝ
ਐਨਕਾਂ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡਾਂਗ ਅਤੇ ਚਰਖੇ ‘ਤੇ ਬੈਠੀ ਸਾਧਾਰਨ ਕੱਪੜੇ ਵਾਲੀ ਬਾਪੂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਮਾਇਆ।
ਅਹਿੰਸਾ: ਸਿਰਫ਼ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਜਾਚ
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਦੇਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਨ ਸੀ, “ਅੱਖ ਬਦਲੇ ਅੱਖ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ’ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ।
ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ‘ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ’ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਇੰਝ ਜੀਓ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਮਰਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖੋ ਇੰਝ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਉਣਾ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 55,000 ਪੰਨੇ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਅੱਜ 100 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਕੰਪਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ
ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ:
- ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ: ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ।
- ਖਾਦੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ: ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦੀ ਦਾ ਵੱਧਦਾ ਰੁਝਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
- ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅੱਜ ਦੇ ‘ਕਲਾਈਮੇਟ ਚੇਂਜ’ (ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ) ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਅਹਿਮ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
- ਨੇਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰੰਗਭੇਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲਈ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ।
- ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ।
- ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ‘ਚਿੱਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ’ ਵਰਗੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
