ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1 ਜੂਨ (ਹਰਸ਼ਪ੍ਰੀਤ ਕੋਰ) : ਜੂਨ 1984 ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲਾ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਨਾਸੂਰ ਬਣ ਕੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦੀ ਪੀੜ ਅੱਜ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਖ ਹਮਲਾ 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਹਮਲੇ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਇਨਾਤੀ
-
28 ਮਈ 1984: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
-
ਡੀ.ਸੀ. ਦਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰੀ ਲੰਬੀ ਛੁੱਟੀ ‘ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰਮੇਸ਼ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਡੀ.ਸੀ. ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
-
ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਵੰਡ: ਫ਼ੌਜ ਮੁਖੀ ਜਨਰਲ ਅਰੁਣ ਸ੍ਰੀਧਰ ਵੈਦਿਆ ਨੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਸੁੰਦਰ ਨੂੰ ਇਸ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
1 ਜੂਨ: ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਅਤੇ ਤਣਾਅ
1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਸਾਢੇ 12 ਵਜੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ. (CRPF) ਨੇ ਮੋਚੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੜਕਾਹਟ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਵਿਖੇ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੇ ਭਾਈ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਰਫਿਊ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
2 ਅਤੇ 3 ਜੂਨ: ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ
-
ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ: ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਚ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆ ਸਕੇ।
-
ਸੰਪਰਕ ਟੁੱਟਿਆ: 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਲਾਈਨਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
-
ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ: ਜਦੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: “ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕੜਾ ਦਿੱਤੈ ਚੂੜੀ ਨਹੀਂ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਣੇ ਚਬਾ ਦਿਆਂਗੇ।”
4 ਤੋਂ 6 ਜੂਨ: ਖ਼ੂਨੀ ਤਾਂਡਵ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ
-
4 ਜੂਨ (ਸਵੇਰੇ 4:45): ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਪਾਸਿਓਂ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ। ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਕ-ਚਿਹਾਰਾ ਮੱਚ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਬੰਬ ਬਿਜਲੀ ਘਰ ‘ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਬੱਤੀ ਗੁੱਲ ਹੋ ਗਈ।
-
6 ਜੂਨ ਦਾ ਦਿਨ: ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ ਭਾਈ ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ 15 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਪੁੱਤਰ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
-
ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ: ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਬਰੱਸਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਕੈਪਟਨ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ।
ਭਿਆਨਕ ਮੰਜ਼ਰ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ
6 ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਪਰਿਕਰਮਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਓਂਕਾਰ ਸਿੰਘ ਗੋਰਾਇਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1965 ਅਤੇ 1971 ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇਖੀਆਂ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਡੀ.ਡੀ.ਟੀ. ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਵੇਰਵਾ |
ਗਿਣਤੀ (ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ) |
ਕੁੱਲ ਸ਼ਹੀਦ (ਸ਼ਰਧਾਲੂ/ਸਿੰਘ) |
ਲਗਭਗ 5,000 |
ਮਾਰੇ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀ |
80 ਤੋਂ 90 |
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖ |
1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ |
ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 5 ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅੱਜ 36 ਸਾਲਾਂ (ਅਤੇ ਹੁਣ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ) ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦਰਦ ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਲਘ ਰਿਹਾ ਹੈ।
