ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਵੱਡੀਆਂ ਸਲਤਨਤਾਂ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਇਆ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਰੜਕਦੀ ਸੀ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ?
ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 261 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਿਆਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜੀ-ਹੁਜ਼ੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਸੁਰ ਅਪਣਾਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਮਸਤੂਆਣਾ ਅਤੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਭਣ ਲੱਗੀ।
ਸਿੱਖੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਗਾਵ ਸੀ। ਜਦੋਂ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ’ ਚੱਲੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 9 ਜੁਲਾਈ 1923 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ‘ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ’ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ 8 ਜੁਲਾਈ 1923 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ (ਕੋਡਾਈਕਨਾਲ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮੇ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਅਤੇ 22 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਨਵਾਸ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਅਣਖ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਰਜ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
“ਜਦੋਂ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਤਖ਼ਤ-ਤਾਜ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮਾ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 22 ਕੀਮਤੀ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਇਆ।
ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਵਾਪਸੀ: ਅਭਿ ਉਦੈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ
ਅੱਜ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਅਭਿ ਉਦੈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਨਾਭਾ ਆਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਕੇ ‘ਹੀਰਾ ਮਹਿਲ’ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਨਤੀਜਾ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣੀ ਹੀ ਅਸਲੀ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਿਲ ਮੁੜ ਸਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਸੀ।
- ਮਨੋਜ ਵਰਮਾ
