ਮਾਘੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਇਕੱਠ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ
ਮਾਘੀ ਦਾ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਬੇਦਾਵਾ’ ਦੇ ਕੇ (ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ) ਆ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲੇ।
ਸਾਲ 1705 ਵਿੱਚ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ (ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਇਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ‘ਬੇਦਾਵਾ’ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਮੁਕਤਸਰ’ ਪਿਆ।
ਮਾਘੀ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਰੰਗ-ਢੰਗ
ਇਸ ਦਿਨ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
Video: 
https://youtube.com/shorts/gkJYPQdTDIA
ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ
ਮਾਘੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖਾਸ ਪਕਵਾਨ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ:
- ਰੌਹ ਦੀ ਖੀਰ: ਮਾਘੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ‘ਰੌਹ ਦੀ ਖੀਰ’ (ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਖੀਰ) ਖਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੀਰ ਮਾਘੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਠੰਢੀ ਕਰਕੇ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਖਾਣ ਵੀ ਹੈ— “ਪੋਹ ਰਿੱਧੀ, ਮਾਘ ਖਾਧੀ”। ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲਾਲ ਮਿਰਚ ਵਾਲੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਖਿਚੜੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਖਿਚੜੀ ਖਾਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਹੈ।
- ਗੰਨੇ ਅਤੇ ਗੁੜ: ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੰਨਾ ਚੂਪਣਾ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
