13 ਜਨਵਰੀ (ਚੌਧਰੀ ਪ੍ਰਭਜੀਤ ਸਿੰਘ)
ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕਹਿਰ ਦੀ ਠੰਢ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿਣ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਧੂਣੀ ਬਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧੂਣੀ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਸੁੱਟਦਿਆਂ “ਈਸ਼ਰ ਆਏ ਦਲਿੱਦਰ ਜਾਏ” ਕਹਿਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸੁਖਾਵਾਂ ਮੌਸਮ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਇਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ:
- ਨਵ-ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਆਹ: ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਧੀਆਂ ਦੀ ਲੋਹੜੀ: ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਲੋਹੜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਸਾਂਝੇ ਜਸ਼ਨ: ਬੱਚੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਆਂਢੀ ਮਿਲ ਕੇ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਲੋਹੜੀ ਬਾਲਦੇ ਹਨ।
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰੌਬਿਨ ਹੁੱਡ
ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੂਰਮਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਪਿਛੋਕੜ: ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਜਨਮ 1569 ਈ. ਵਿੱਚ ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਫ਼ਰੀਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਸਾਂਦਲ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਲਗਾਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
- ਬਗ਼ਾਵਤ: ਜਦੋਂ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਲੁੱਟ ਕੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
- ਸੁੰਦਰੀ-ਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਕਥਾ: ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਥਾ ਦੋ ਹਿੰਦੂ ਲੜਕੀਆਂ, ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਗੀਰਦਾਰ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮੀ ਬਾਪ ਬਣ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਦਹੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ “ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਹੋ, ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ ਹੋ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ” ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰਾਉਣਾ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਛਲ-ਕਪਟ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1599 ਈ. ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।
ਸਿੱਟਾ: ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦਾ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
