ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿਣਗੇ
ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ : ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੂਰਮੇ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਅਟੱਲ ਹੁੰਸਲੇ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 1755 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿੜਰ ਅਤੇ ਧਰਮਯੋਧੇ ਸਨ।
ਅਕਾਲੀ ਨੀਹੰਗ ਦਲ ਦੇ ਸੂਰਵੇਰ ਨੇਤਾ
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁੱਤ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। 1823 ਵਿੱਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 68 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਨੀਹੰਗ ਫੌਜ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਕਟ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤ
ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਸੌਂਪਣ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਅਫ਼ਰਾਤਫ਼ਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
ਇਸ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਇਕਜੁਟਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
“ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਹੈ” — ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਲਈ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਆਏ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦਿਲੇਰੀ ਭਰਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
“ਸਿੰਘ ਜੀ, ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਕਿਸਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਨਹੀਂ?”
ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੰਗ ਹਾਰ ਗਈ, ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।
ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਘੇਰਾਬੰਦੀ
ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਪਟਿਆਲਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਰ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜਿੰਦ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲੀਭਗਤ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ।
- ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 15,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ
- ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 32,000 ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਭਾਰੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ 500 ਨੀਹੰਗ ਸੂਰਮੇ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਬਾਣਾਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ
ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨੀਹੰਗ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਹੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਜਥੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਵੰਡੇ ਗਏ—
- ਕੁਝ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂਦੇੜ ਚਲੇ ਗਏ
- ਕੁਝ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਮਨਾਮੀ ਚੁਣ ਗਏ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੋਹਣਾ ਸਾਹਿਬ — ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ
ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੋਹਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਹਨੁਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਜ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਗਤ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸੱਚੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਨਿਆਂ, ਧਰਮ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
