ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ (1459–1534) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਸਾਥੀ, ਅਦੁੱਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਬਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। 28 ਨਵੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 491ਵਾਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਦਿਵਸ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਨਮ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1459 ਵਿੱਚ ਰਾਇ ਭੋਏ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ—ਉਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਧਰਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ।
ਉਹ ਮੀਰਾਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ—ਇਹ ਉਹ ਵੰਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ–ਪਿਤਾ ਲਖੋ ਜੀ ਤੇ ਬਦਰਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਨਾ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੇ ਬੱਚੇ ਕੱਚੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਜਾਣਾ ਕਿਹਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਮ ਬੱਖਸ਼ਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਬਹਾਦਰ, ਮਰਦਾਨਗੀ ਵਾਲਾ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਸਾਥ
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਆਦਿ ਦੇ ਭਜਨ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਗਏ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚਾਈ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਇਕ–ਰੱਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਫੈਲਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਉਦਾਸੀਆਂ — ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ — ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਪੱਛਮ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ:
- ਰਬਾਬ ਦੀ ਧੁਨ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੂੰਜਦੇ
- ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਭੁੱਖ, ਤਰਸ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਡਰ, ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ
- ਕਈ ਚਮਤਕਾਰਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ
ਧਾਕਾ (ਬੰਗਾਲ) ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ
ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਕੋਲ ਭੋਜਨ ਲੈਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੂਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਾਇਆ।
ਕੌੜਾ ਰਾਕਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ
ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੌੜਾ ਰਾਕਸ਼ ਨੇ ਕੱਢ ਕੇ ਉਬਲੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ।
ਪਾਂਜਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ
ਜਦੋਂ ਵਾਲੀ ਕੰਦਹਾਰੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੱਥਰ ਹਟਾ ਕੇ ਚਸ਼ਮਾ ਨਿਕਾਲਿਆ। ਵਾਲੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ ਪੱਥਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ—ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਂਜਾ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਬਰ ਵਾਣੀਆਂ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਬਾਣੀਆਂ ਰਚੀਆਂ, ਜੋ ਬਾਬਰ ਵਾਣੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਾਣੀਆਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ।
ਕਾਰਤਾਰਪੁਰ — ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ 1534 ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਾਰਪੁਰ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੋ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਾਧ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:
“ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਹ ਦੇ ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਕੈਦ ਕਿਉਂ?”
13 ਅਗਸਤ 1534 ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਸਮ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਸੰਗੀਤ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ:
- ਰਬਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਵਾਦਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਾਇਕ ਸਨ
- ਸਿਖੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਰਿਵਾਇਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਰਬਾਬੀ ਸਨ
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਬਾਬੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਮਿਲਿਆ।
ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ,
ਉਹ ਸਾਂਝੇਪਣ, ਮਨੁੱਖਤਾ, ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਚਾਨਣ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ–ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਭਗਤੀ, ਹਿੰਮਤ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਧੰਨ ਧੰਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ!
ਧੰਨ ਧੰਨ ਰਬਾਬੀ ਰਿਵਾਇਤ!
(ਡਾ. ਅਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ, ਰਿਟਾਇਰਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ)
