ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜ ਦਿਨ ਤੱਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦਕਿ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ — ਦੀਵਾਲੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਲੱਖਮੀ ਪੂਜਾ — ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥਾ ਦਿਨ “ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ” ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਦਿਨ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੌਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ
ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਰ ਸਾਲ ਵਰਖਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ। ਨੌਜਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਅਸਲ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੁਦਰਤ ਹੈ — ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਅਨਾਜ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇੰਦਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬਰਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਘੇ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਉਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਆਖਿਰਕਾਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਹਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਾਲਦਾ ਹੈ — ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ।
ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ ਦੇ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ
ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਰਚਨਾ:
ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਮੂਰਤੀਆਂ — ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲਾਂ — ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੰਨਕੂਟ ਭੋਗ:
ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ “ਅੰਨਕੂਟ” ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਅਨਾਜ ਦਾ ਪਹਾੜ”। ਭਗਤ 56 ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨ (ਛੱਪਨ ਭੋਗ) ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੋਗ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਪੂਜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ:
ਲੋਕ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਅੰਨਕੂਟ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਾਤਾਂ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੇ ਭੋਜਨ:
ਪੂਜਾ ਮਗਰੋਂ ਅੰਨਕੂਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ:
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਲੋਕਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਜਨ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ:
ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਨ ਬੈਸਟੂ ਵਰਸ (નવું વર્ષ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿਸਾਬ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ:
ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਨ “ਪਦਵਾ” ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਤਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ —
- ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ: ਪਾਣੀ, ਅਨਾਜ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ — ਇਹ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ।
- ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ: ਪ੍ਰਭੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਸਮੂਹਿਕ ਏਕਤਾ: ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣਾ ਭਰਾਵਾਂਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
