-ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦ — ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ
ਦੀਵਾਲੀ, ਜਿਸਨੂੰ “ਦੀਪਾਵਲੀ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ‘ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ ‘ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ‘ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਸਮਾਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੀਪਾਵਲੀ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ
ਦੀਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦ “ਦੀਪ ਅਵਲੀ” ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ — ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ। ਇਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਪੌਰਾਣਿਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ
ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਰਿਆਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਤੇ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਯੋਧਿਆ ਪਰਤੇ, ਤਦ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਚਾਨਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ — ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਦਿਨ “ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ” ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 1619 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ 52 ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ — ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਪਰੀਆਵਰਣਕ ਪੱਖ
ਦੀਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਰੰਗ-ਰੋਗਨ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਨਾਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਾਹੌਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਕੀਟਾਣੂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅੰਨ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼
ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪ ਚੌਦਸ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੌਰਾਨ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਧਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਉਮੀਦ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ, ਜੂਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲੇ।
ਦੀਵਾਲੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਗਿਆਨ ਦਾ, ਉਮੀਦ ਦਾ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦਾ।
ਸ਼ਹੀਦ—ਏ—ਆਜ਼ਮ ਅਦਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਮੁਬਾਰਕਾਂ
